انتشارات موج دانش

خوش آمدید …
این سایت در حال تکمیل می باشد ….

در این سایت مطالب آموزشی در مورد دروس مختلف، مخصوصا زیست شناسی ارائه خواهد شد. علاوه براین جزوات مربوط به اساتید مختلف در رشته های مختلف به فروش گذاشته می شود. برای همکاری می توانید تماس بگیرید.
هرستفصل 1  زیست شناسی، دیروز، امروز و فرد ا 1گفتار 1. زیست شناسی چیست ؟ 2گفتار 2. زیست شناسی نوین 6گفتار 3. زیست شناسی در خدمت انسان 9فصل 2 گوارش و جذب مواد 13گفتار 1. یاخته و بافت جانوری 14گفتار 2. ساختار و عملکرد لولۀ گوارش 20گفتار 3. جذب مواد و تنظیم فعالیت دستگاه گوارش 30گفتار 4. تنوع گوارش در جانداران 36فصل 3 تبادلات گاز ی 39گفتار 1. ساز و کار دستگاه تنفس در انسان 40گفتار 2. تهویۀ ششی 46گفتار 3. تنوع تبادلات گازی 52فصل 4 گردش مواد در بدن 55گفتار 1. قلب 56گفتار 2. رگ ها 64گفتار 3. خون 71گفتار 4. تنوع گردش مواد در جانداران 76فصل 5  تنظیم اسمزی و دفع مواد زائ د 79گفتار 1. هم ایستایی و کلیه ها 80گفتار 2. فرایند تشکیل ادرار و تخلیۀ آن 84گفتار 3.تنوع دفع و تنظیم اسمزی در جانداران 88فصل 6  از یاخته تا گیاه 91گفتار 1. ویژگی های اختۀ گیاهی 92گفتار 2. سامانۀ بافتی 99گفتار 3. ساختار گیاهان 103فصل 7 جذب و انتقال مواد در گیاهان 109گفتار 1.تغذیۀ گیاهی 110گفتار 2. جانداران مؤثر در تغذیۀ گیاهی 114گفتار 3. انتقال مواد در گیاهان 117این جاندار کرمی شکل، کرم نیست؛ بلکه نوزاد پروانۀ مونارک در حالِ خوردن برگ است. پروانۀ مونارک یکی از شگفت انگیزترین رفتارها را به نمایش م یگذارد. این پروانه هرسال هزاران کیلومتر را از مکزیک تا جنوب کانادا و بالعکس م یپیماید.چگونه پروانۀ مونارک مسیر خود را پیدا م یکند و راه را ب هاشتباه نم یرود؟ زیست شناسانپس از سال ها پژوهش، ب هتازگی این معما را حل کرد هاند. آنان در بدن این پروانه، یاخته های عصبی)نورون هایی( یافت هاند که پروانه ها با استفاده از آنها، جایگاه خورشید در آسمان و جهت مقصد راتشخیص م یدهند و به سوی آن پرواز م یکنند.زیست شناسان علاوه بر تلاش برای پی بردن به رازهای آفرینش، سعی م یکنند از یافته های خودبرای بهبود زندگی انسان نیز بهره بگیرند.فصیست شناسی، دیروز، امروز و فردا2چگونه می توان گیاهان را وادار کرد که در مدتی کوتاه تر، مواد غذایی بهتر و بیشتری تولید کنند؟چرا باید از تنوع زیستی حفاظت کنیم؟ مثلاً چرا باید مارها، گرگ ها و پلنگ ها را حفظ کنیم؟چرا بعضی از یاخته های بدن انسان سرطانی می شوند؟ چگونه می توان یاخته های سرطانی رادر مراحل اولیۀ سرطانی شدن شناسایی و نابود کرد؟چگونه می توان سوخت های زیستی مانند الکل را جانشین سوخت های فسیلی، مانند موادنفتی کرد؟چگونه می توان از بیماری های ارثی، پیشگیری، و یا آنها را درمان کرد؟اینها فقط چند پرسش از میان انبوه پرسش هایی است که زیست شناسان تلاش م یکنندپاسخ های آنها را بیابند تا علاوه بر پی بردن به رازهای آفرینش، به حل مسائل و مشکلات زندگی انسانامروزی نیز کمک کنند و در این راه به موفقیت های بسیاری هم رسید هاند. زیست شناسی، شاخه ایاز علوم تجربی است که به بررسی علمی جانداران و فرایندهای زیستی می پردازد.فعّالیت یک روزنامۀ خبری معمولی تهیه کنید. همۀ عنوان های خبری آن را بخوانید. خبرهای مربوط بهزیست شناسی را انتخاب کنید )برای تعیین خبرهای مربوط به زیست شناسی از معلم خود کمک بخواهید(.در روزنام های که انتخاب کرد هاید، چند درصد از خبرها به زیست شناسی مربوط است؟ از اینخبرها، چند خبر خوب و چند خبر بد هستند؟می توانید به جای روزنامه از وب گاه های خبری در بازۀ زمانی خاصی استفاده و درصد خبرهایزیستی آن را پیدا کنید.محدودۀ علم زیست شناسیمقدار قابل توجهی از غذایی که می خوریم، از گیاهان و جانوران اصلا حشده به دست م یآیند.امروزه مرغ، ماهی، گاو و گوسفند، انواع میوه ها و حتی گندم، برنج و ذرتی که م یخوریم، اصلاحشد هاند و محصولات بهتر و بیشتر تولید می کنند. امروزه بسیاری از بیمار یها مانند بیمار یهای قند وافزایش فشارخون که حدود صد سال پیش به مرگ منجر م یشدند، مهارشد هاند و به علت روش هایدرمانی و داروهای جدید، دیگر مرگ آور نیستند. امروزه با استفاده از دِنا ) DNA (ی افراد، هویتانسان ها را به آسانی شناسایی م یکنند. همچنین با خواندن اطلاعات مولکول های دِنای افراد، ازبیماری های ارثی ای خبردار م یشوند که ممکن است در آینده به سراغ انسان بیایند. دستگاه ها وتجهیزات پزشکی، آزمایشگاهی و … حاصل همکاری زیست شناسان و متخصصان دیگر رشته هایعلمی و فنی هستند. علم زیست شناسی علاوه بر آنچه گفته شد، می تواند در مبارزه با آفت ها یگفتار 1 زیست شناسی چیست؟واژ هشناسیدنا ) DNA / دی. اِن. اِی(دی اکسی ریبونوکلئیک اسید با ناماختصاری DNA و تلفظ دی. اِن. اِیشناخته می شود. فرهنگستان به جایحروف تک تک )د( و )ن( و )آ( کلمه«دنا » را معرفی می کند که در تلفظ وترکیب سهل تر و خوش آوا تر است.همین فرایند در مورد RNA نیز صورتگرفته و «رنا » ساخته شده است.3فعّالیت مجری یک برنامۀ تلویزیونی گفته است «زیست شناسان ثابت کرده اند که شیر، مایعی خوشمزه است .»این گفته درست است یا نادرست؟گیاهان کشاورزی، در حفظ تنوع زیستی و بهبود طبیعت و زیستگاه ها نیز به ما کمک کند.ممکن است با مشاهدۀ پیشرفت ها و آثار علم زیست شناسی، این تصور در ذهن ما شکل بگیردکه این علم ب هانداز های توان و گسترده است که می تواند به همۀ پرسش های انسان پاسخ دهد و همۀمشکلات زندگی ما را حل کند؛ درحالی که این طور نیست. به طورکلی علم تجربی، محدودیت هاییدارد و نمی تواند به همۀ پرسش های ما پاسخ دهد و از حلّ برخی مسائل بشری ناتوان است.دانشمندان و پژوهشگران علوم تجربی فقط در جست وجوی علت های پدیده های طبیعی وقاب لمشاهد هاند. مشاهده، اساسِ علوم تجربی است؛ بنابراین، در زیست شناسی، فقط ساختارهاو یافرایندهایی را بررسی م یکنیم که برای ما به طور مستقیم یا غیر مستقیم قاب لمشاهده واندازه گیری اند.پژوهشگران علوم تجربی نمی توانند دربارۀ زشتی و زیبایی، خوبی و بدی، ارزش های هنری و ادبینظر بدهند.مرزهای حیاتزیست شناسی، علم بررسی حیات است؛ اما حیات چیس؟ در ابتدا به نظر م یرسد که پدیدۀحیات، تعریفی ساده و کوتاه داشته باشد؛ اما درواقع، تعریف حیات بسیار دشوار است و شاید حتیغیرممکن باشد. بنابراین، ناچار معمولاً به جای تعریف حیات، ویژگی های جانداران را معرفی م یکنیم.می توان گفت که جانداران همۀ این هفت ویژگی را باهم دارند:نظم و ترتیب: همۀ جانداران، سطوحی از سازمان یابی دارند و منظ ماند؛هم ایستایی ) هومئوستازی(: محیط جانداران همواره در تغییر است؛ اما جاندار می تواند وضعدرونی پیکر خود را در حد ثابتی نگه دارد؛ مثلاً وقتی سدیمِ خون افزایش می یابد، دفع آن از طریقادرار زیاد می شود.رشد و نمو: جانداران رشد و نمو م یکنند و اطلاعاتِ ذخیر هشده در دِنای جانداران، الگوهایرشد و نمو همۀ جانداران را تنظیم م یکند. رشد به معنی بزرگ شدن و شامل افزایش برگشت نا پذیرابعاد یا تعداد یاخته هاست. نمو به معنی تشکیل بخش های جدید است. مثلاً تشکیل اولین گل درگیاه، نمونه ای از نمو است.فرایند جذب و استفاده از انرژی: جانداران انرژی می گیرند؛ از آن برای انجام فعّالیت هایزیستی خود استفاده م یکنند و بخشی از آن را ب هصورت گرما از دست م یدهند؛ مثلاً گنجشک غذامی خورد و از انرژی آن برای گرم کردن بدن و نیز برای پرواز و جست وجوی غذا استفاده م یکند.پاسخ به محیط: همۀ جانداران به محرک های محیطی پاسخ م یدهند؛ مثلاً ساقۀ گیاهانبه سمت نور خم می شود.4تولیدمثل: جانداران موجوداتی کم وبیش شبیه خود را به وجود می آورند. یوزپلنگ همیشه ازیوزپلنگ زاده می شود.سازش با محیط: جانداران ویژگی هایی دارند که برای سازش و ماندگاری در محیط، به آنهاکمک م یکنند؛ مانند موهای سفید خرس قطبی. سطوح مختلف حیاتیکی از ویژگی های جالب حیات، گسترۀ وسیع و سطوح سازمان یابی آن است. شکل ۱ این گسترهرا نشان می دهد. در مرکز شکل، نمایی کلّی از زیست کره نشان داده شده است. زیست کره شامل همۀمحیط های زیستِ کرۀ زمین، ازجمله خشکی ها، اقیانوس ها و دریاچه هاست. گسترۀ حیات، از یاختهشروع می شود و با زیست کره پایان می یابد.یاخته، واحد ساختار و عملیاخته، مکان خاصّی در سلسله مراتب سازما نیابی زیستی دارد؛ زیرا ویژگی حیات در این سطح،پدیدار م یشود. یاخته، پایی نترین سطح ساختاری است که همۀ فعّالی تهای زیستی در آن انجام م یشود.همۀ جانداران از یاخته تشکیل شد هاند. بعضی جانداران، یک یاخته )جانداران تک یاخته ای( وبعضی دیگر، تعدادی یاخته )جانداران پریاخته ای( دارند. یاخته در همۀ جانداران، واحد ساختاری وعملی حیات است. توانایی آنها در تقسیم شدن و تولید یاخته های جدید، اساس تولیدمثل، رشد و نموو ترمیم موجودات پریاخته ای است. همۀ یاخته ها ویژگی های مشترک دارند؛ مثلاً، همه غشاییدارند که عبور مواد را بین یاخته و محیط اطراف تنظیم م یکند. اطّلاعات لازم برای زندگی یاخته درمولکول های دِنا ذخیره شده است.یگانگی و گوناگونی حیاتگوناگونی جانداران از شگفتی های آفرینش است. به دور و بر خود توجه کنید. چند نوع گیاهمشاهده م یکنید؟ چند نوع جانور م یبینید؟ دنیای جانداران ذر هبینی را نمی توانیم با چشم غیرمسلحببینیم؛ درحالی که گوناگونی این جانداران نیز زیاد است.زیست شناسان تاکنون میلیون ها گونه گیاه، جانور، جاندار تک یاخت های و …، شناسایی و نا مگذاریکرد هاند، اما معتقدند تعداد جانداران ناشناخته بسیار بیشتر از این است. آنان هرسال هزاران گونۀجدید کشف م یکنند.اگر حیات تا این اندازه متنوع است، پس زیست شناسان چگونه می توانند موارد مشترک آنها رابیابند؟ یکی از هدف های اصلی زیست شناسان، مشاهدۀ تنوع زیستی و در پی آن، یافتن ویژگی هایمشترک گونه های مختلف است؛ مثلاً دِنا که یکی از شباهت های جانداران مختلف را تشکیلمی دهد، در همۀ جانداران وجود دارد و کار یکسانی انجام می دهد.واژه شناسییاخته ) Cell / سلول(به واحد ساختاری و کار کردیموجودات زنده سلول گفته می شود.2 تعدادی یاخته با یکدیگر همکاری م یکنند و یک بافت را به وجود می آورند.3 هر اندام از چند بافت مختلف تشکیل م یشود؛ مانند استخوانی که در اینجا نشان داده شده است.4  بدن این گوزن از چند دستگاه و هر دستگاه از چند اندام تشکیل شده است؛ مثلاً دستگاه حرکتی از ماهیچه هاو استخوان ها تشکیل شده است.5  جانداری مانند این گوزن، ردی از گونه گوزن هاست.6  افراد یک گونه که در یک جا زندگی م یکنند، یک جمعیت را به وجود می آورند.7 در هر بوم سازگان جمعیت های گوناگون باهم تعامل دارند و یک اجتماع را به وجود می آورند.8  زیست بوم از چند بوم سازگان تشکیل می شود.9 زیست کره شامل همۀ جانداران، همۀ زیستگاه ها و همۀ زیست بوم های زمین است.فعّالیت  میوه ای در منطقۀ خود انتخاب، و تحقیق کنید در منطقۀ شما چند نوع از آن میوه وجود دارد. تنوع نه تنها بین جانداران، بلکه در هر جاندار نیز وجود دارد. در مورد تنوع برگ های یک درخت تحقیقکنید.یاختهبافتاندامدستگاهجاندارجمعیتاجتماعبوم سازگانزیست بومزیست کرهیادآوری تعریف گونههمان طور که می دانید گونه بهگروهی از جانداران می گویند کهبه هم شبیه اند و می توانند از طریقتولید مثل زاده هایی شبیه ود باقابلیت زنده ماندن و تولید مثلبه وجود آورند.6گفتار 2 زیست شناسی نوینزیست شناسیِ امروز در چه جایگاهی قرارگرفته، توانِ گر هگشایی آن از مشکلات جامعۀ امروزانسان در چه حد است و دورنمای آیندۀ آن چگونه خواهد بود؟ در این گفتار م یکوشیم به این پرسش هاپاسخ دهیم.کل، بیشتر از اجتماع اجزاستجورچینی )پازلی( را در نظر بگیرید که از قطعات بسیار زیادی تشکیل شده است. ممکن استهر یک از قطعات آن ب هتنهایی ب یمعنی به نظر آید؛ اما اگر قطعه های آن را یکی یکی در جایِ درستدر کنار همدیگر قرار دهیم، مشاهده م یکنیم که اجزای جورچین، کم کم نمایی بزرگ، کُلّی و معن یدارپیدا م یکنند و تصویری از شیئی آشنا به ما نشان م یدهند.پیکر هر یک از جانداران نیز از اجزای بسیاری تشکیل شده است. هر یک از این اجزا، بخشی ازیک سامانۀ بزرگ را تشکیل م یدهد که در نمای کلّی برای ما معنی پیدا می کند. بنابراین، جانداران رانوعی سامانۀ پیچیده م یدانند که اجزای آن باهم ارتباط های چندسویه دارند. پیچیدگی این سامانه هارا وقتی بیشتر مشاهده م یکنیم که ارتباط جاندار و اجزای تشکی لدهندۀ بدن آن را با محیط زیستبررسی کنیم.ویژگی های امانه های پیچیده و مرکب را نمی توان فقط از طریق مطالعۀ اجزای سازندۀ آنهاتوضیح داد. هر یاخته هم چیزی بیش از مجموع مولکول های تشکیل دهنده آن است و این موضوعدر سطوح بافت، اندام، دستگاه و جاندار نیز صادق است که تا سطح زیست کره ادامه دارد. اگر اجزایتشکی لدهندۀ یک گیاه را از هم جدا کنیم و در ظرفی بریزیم، آن مجموعۀ اجزای از ه مجداشده،گیاه به شمار نم یرود؛ پس ارتباط بین اجزا نیز مانند خود اجزا در تشکیل جاندار، مؤثر و کُل، چیزیبیشتر از اجتماع اجزا است.زیست شناسان امروزی به این نتیجه رسید هاند که بهتر است برای درک سامانه های زنده،جزء نگری را کنار بگذارند و بیشتر «کُل نگری » کنند تا بتوانند ارتباط های دره مآمیختۀ درون اینسامانه ها را کشف و آنها را در تصویری بزرگ تر و کامل تر مشاهده کنند؛ یعنی سعی  کنند هنگامبررسی یک موجود زنده، به همۀ عوامل زنده و غیرزند های نیز توجه کنند که بر حیات آن اثر م یگذارند.نگرش بین رشته ایزیست شناسان امروزی برای کل نگری به سامانه های زنده، نه فقط ارتباط های بین سطوحمختلف سازمانی سامانه های زنده را بررسی م یکنند، بلکه برای شناخت هر چه بیشتر آنها از اطلاعاترشته های دیگر نیز کمک م یگیرند. مثلاً، برای بررسی مجموعۀ ژن های هر گونه از جانداران،بیشتر بدانیدامروزه علوم جدیدی در زیست شناسیشکل گرفته است؛ زیست شناسیسامانه ها و زیست شناسی سامان های محاسباتی، از این علوم اند. در اینعلوم با استفاده از یافته های زیستی،به ویژه در ارتباط با ژن ها و پروتئین هاو نیز علوم محاسباتی، به کشف وتحلیل پدیده های زیستی، بیشتر درسطح مولکولی می پردازند.زیس شناسی سامان های  محاسباتی،ب هطور خاص م یتواند برای انجامپژوهش در کشور ما مناسب باشد؛چون پژوهشگر برای آن، به وسایلآزمایشگاهی گرا نقیمت نیاز ندارد.مثلاً نقشۀ ژ نهای انسان و بسیاریدیگر از جانداران ب هصورت رایگان دراینترنت موجود است. هر دان شآموزم یتواند با طرح سؤال یا واردکردنکلمات کلیدی، پاسخ سؤالاتی ساده یاحتی پیچیده را در مورد ژ نهای انساندریابد. همچنین وبگاه نشریۀ معتبرِنِیچِر) nature (، هر هفته چندینمجموعۀ داده را رایگان در دسترسعموم قرار م یدهد. دان شآموزانو دانشجویان م یتوانند این داد ههارا که ب هسادگی و رایگان در اینترنتقاب لدسترس یاند، مطالعه و در صورتکشف نتایج جدید، از آنها برای نوشتنمقالات علمی استفاده کنند.7علاوه بر اطلاعات زیست شناختی، از فنون و مفاهیم هندسی، علوم رایانه ، آمار و بسیاری رشته هایدیگر هم استفاده م یکنند.نگرش ها، روش ها و ابزارهای زیست شناسان پس از شناخت ساختار مولکول دِنا )سال ۱۹۵۳(متحول شده است. این تحول سبب شده که علم زیست شناسی به رشت های مترقی، توانا، پویا وهمچنین امیدبخش تبدیل شود؛ به گون های که انتظارات جامعه از زیست شناسان نسبت به دهه ها وسده های قبلی بسیار افزایش یافته است. امروزه فناوری ها و علوم نوین در پیشرفت علم زیست شناسینقش مهمی دارند.فناوری های نوینفناوری های اطلاعاتی و ارتباطی: امروزه بیشتر از هر زمان دیگر به جمع آوری، بایگانی و تحلیلداده ها و اطلاعات حاصل از پژوهش های زیست شناختی نیاز داریم؛ چون مثلاً در برخی از پروژه هایاخیر شناسایی مجموعه ژن های جانداران، چندین ترابایت )هر رابایت برابر یک تریلیون بایت( داده،تولید می شود که باید ذخیره، تحلیل و پردازش شوند. تنظیم، ثبت و تحلیل این حجم از اطلاعاتو انتشار آنها ب هصورت چاپی میسر نیست، بلکه ناگزیر باید این داده ها را به رایانه های پرظرفیت وپرسرعت سپرد. دستاوردها و تحولات بیست سالۀ اخیر فناوری اطلاعات و ارتباطات در پیشرفتزیست شناسی، تأثیرهای بسیاری داشته است. این فناوری ها امکان انجام محاسبات را در کوتاه ترینزمان ممکن فراهم کرد هاند )شکل ۲(.فناوری های مشاهدۀ سامانه های زیستی زنده: تا چندی پیش برای مشاهدۀ یاخته لازم بودنخست آن را بکُشند و سپس رنگ آمیزی کنند تا بتوانند اجزای درون آن را ببینند؛ درحالی که امروزهروش های مختلف و کارآمدی برای مشاهدۀ یاخته های زنده وجود دارد.امروزه می توان از اشیایی در حد چند نگستروم تصویربرداری کرد. می توان جایگاه یاخته ها رابیشتر بدانیدزیست شناسی مصنوعیزیست شناسی مصنوعی موضوع هایمختلفی، مانند زیست فناوری،زیس تشناسی مولکولی، زیس تشناسیسامانه ها، مهندسی رایانه و مهندسیژنتیک را به هم مرتبط م یکند.متخصصان این علم م یکوشندسامانه هایی طراحی و اجرا کنندکه به طور طبیعی یافت نم یشوند.طراحی و تولید آنزیم هایی با کاراییبهینه و کاربرد آنها مثلاً برای تولید موادپا ککننده، یک نمونه از کاربردهایاین رشته است. رعایت اخلاق زیستیدر زیست شناسی مصنوعی، اهمیتفراوان دارد.شکل ۲ راست: انتقال حافظۀ۵ مگابایتی شرکت آ یب یام،پیشرفت هترین سخ تافزار روز جهان درسال ۱۹۵۶؛ این حافظه را ازنظر اندازه،ظرفیت و قیمت با حافظ ههای امروزیمقایسه کنید. چپ: یک حافظۀ ترابایتی امروزی2 TB8درون بدن شناسایی کرد؛ حتی می توان مولکول هایی مانند پروتئین ها را در یاخته های زنده، شناساییو ردیابی کرد.مهندسی ژن )ژنتیک(: مدت هاست که زیست شناسان م یتوانند ژن های یک جاندار را به بدنجانداران دیگر وارد کنند، به گونه ای که ژن های منتق لشده بتوانند اثرهای خود را ظاهر کنند. اینروش، که باعث انتقال صفت یا صفاتی از یک جاندار به جانداران دیگر می شود، مهندسی ژن نامدارد. در پزشکی، کشاورزی و پژوهش های علوم پایه از مهندسی ژن استفاده م یکنند. جاندارانیکه ژن های افراد گون های دیگر را در خود دارند، جانداران تراژن نامیده م یشوند. مهندسان ژن حتیم یتوانند ژن های انسانی را به گیاهان، جانوران دیگر یا حتی باکتری ها وارد کنند.اخلاق زیستیپیشرفت های سریع علم زیست شناسی، به ویژه در مهندسی ژن )ژنتیک(، دست ورزی ر ژن هایجانداران و نیز فنون مورد استفاده در پزشکی، زمینه سوء استفاده هایی را در جامعه فراهم کرده است.محرمانه بودن اطلاعات ژنی )ژنتیک( و نیز اطلاعات پزشکی افراد، فناوری های ژن درمانی، ایجادجانداران تراژن و حقوق جانوران از موضوع های اخلاق زیستی هستند.یکی از سوء استفاده ها از علم زیست شناسی، تولید سلاح های زیستی است. چنین سلاحیمثلاً می تواند عامل بیماری زایی باشد که نسبت به داروهای رایج مقاوم است یا فرآورده های غذاییو دارویی با عواقب زیانبار برای افراد باشند. بنابراین وضع قوانین جهانی برای جلوگیری از چنینسوء استفاده هایی از علم زیست شناسی ضروری است.میکروسکوپ الکترونی9هم اکنون بعضی بوم سازگان های زمین در حال تخریب و نابود یاند. اصولاً چگونه از بوم سازگان هاحفاظت، و بوم ازگان های آسی بدیده را ترمیم و بازسازی کنیم؟سوخت های فسیلی یا انرژی های تجدیدناپذیر، مانند نفت، گاز، بنزین و گازوئیل تما مشدنی اند،هوا را آلوده م یکنند، باعث گرمایش زمین، و به علاوه، استخراج آنها باعث تخریب محیط زیستمی شود. چگونه از کاربرد انرژی های فسیلی بکاهیم و در عوض، استفاده از انرژی های تجدیدپذیر،مانند انرژی های آب های روان، باد، خورشید، زمین گرمایی و سوخت های زیستی را افزایش دهیم؟تأمین غذای سالم و کافیگفته می شود که هم اکنون حدود یک میلیارد نفر در جهان از گرسنگی و سوءِتغذیه رنج می برند؛به علاوه، پی شبینی شده است که رقم گرسنگان در سال ۲۰۳۰ به حدود ۸/ ۴ میلیارد نفر برسد. چگونهغذای سالم و کافی برای جمعیت های رو به افزایش انسانی فراهم کنیم؟م یدانیم غذای نسان به طور مستقیم یا غیرمستقیم از گیاهان به دست م یآید؛ پس شناختبیشتر گیاهان یکی از راه های تأمین غذای بیشتر و بهتر است؛ مثلاً م یدانیم که یکی از ویژگی هایگیاهان خودرو این است که با محیط های زیست مختلف سازگارند و می توانند در محیط ها و اقلیم هایمختلف به آسانی برویند، سریع رشد، و زادآوری کنند و در مدتی نسبتاً کوتاه به تولیدکنندگی بسیار زیادبرسند و دانه و میوه تولید کنند. امروزه برای داشتن محصول بهتر می توان ژن هایی از این گیاهاناستخراج، و با فنون مهندسی ژن به دِنای گیاهان زراعی منتقل کرد.یکی دیگر از راه های افزایش کمّیت و کیفیت غذای انسان، شناخت روابط گیاهان زراعی ومحیط زیست است. گیاهان زراعی مانند همۀ جانداران دیگر در محیطی پیچیده، شامل عواملغیرزنده مانند دما، رطوبت، نور و وامل زنده شامل باکتری ها، قارچ ها، حشرات و مانند آنها رشدم یکنند و محصول م یدهند. بنابراین، شناخت بیشتر تعامل های سودمند یا زیانمند بین این عواملو گیاهان، به افزایش محصول کمک م یکند. به علاوه، معلوم شده است که اجتماع های پیچیدۀمیکروبی در خاک، در تهیۀ مواد مغذی و حفاظت گیاهان در برابر آفت ها و بیماری ها، نقش هایمهمی دارند. شناخت این اجتماع های میکروبی به یافتن راه های افزایش تولیدکنندگی گیاهان کمکم یکند. برای بهبود مقاومت گیاهان به بیماری های گیاهی نیز از مهندسی ژن استفاده م یکنند.گفتار 3 زیست شناسی در خدمت انسان10حفاظت از بوم سازگان ها، ترمیم و بازسازی آنهاانسان، جزئی از شبکۀ حیات است و لذا نمی تواند ب ینیاز و جدا از موجودات زندۀ دیگر و درتنهایی به زندگی ادامه دهد. به ورکلّی نابع و سودهایی را که هر بوم سازگان در بردارد، خدماتبوم سازگان م ینامند. میزان خدمات هر بوم سازگان به میزان تولیدکنندگان آن بستگی دارد. پایدارکردن بوم سازگان ها به طوری که حتی در صورت تغییر اقلیم، تغییر چندانی در مقدار تولیدکنندگی آنهاروی ندهد، موجب ارتقای کیفیت زندگی انسان می شود.دریاچۀ ارومیه چندین سال است که در خطر خشک شدن قرار گرفته است. بررسی تصاویرماهواره ای نشان م یدهد که این دریاچه تا سال ۱۳۹۴ مقدار زیادی از مساحت خود را از دست دادهاست. خشکسالی ٬ حفر بی حساب چاه های کشاورزی در اطراف آن، بی توجهی به قوانین طبیعت،احداث بزرگراه روی دریاچه، استفادۀ غیرعلمی از آب های رودخانه هایی که به این دریاچه می ریزند وسدسازی در مسیر این رودها، از عوامل این خشکی هستند. زیست ناسان کشورمان با استفاده ازاصول علمی بازسازی بوم سازگان ها، راهکارهای لازم را برای احیای آن ارائه کرد هاند و امید دارند کهدر آینده از نابودی این میراث طبیعی جلوگیری کنند )شکل 3(.جنگ لزدایی، یعنی قطع درختان جنگل ها برای استفاده از چوب یا زمین جنگل، مسئلۀمحیط زیستی امروز جهان است. پژوهش ها نشان داد هاند که در سال های اخیر، مساحت بسیارگسترد های از جنگل های ایران و جهان تخریب و ب یدرخت شد هاند. جنگل زدایی پیامدهای بسیاربدی برای سیارۀ زمین دارد. تغییر آب وهوا، کاهش تنوع زیستی و فرسایش خاک از آن جمل هاند؛ مثلاًیکی از علت های وقوع سیل را در سال های اخیر، جنگ لزدایی م یدانند )شکل 4(.شکل 3 یکی از بوم سازگان هایآسی بدیدۀ ایران، دریاچۀ ارومیهاست که ب هتازگی کوشش هایی برایترمیم  ازسازی آن در حال اجرااست. این دریاچه، بزرگ ترین دریاچۀداخلی ایران است و در سال ۱۳۵۲ درفهرست پارک های ملی ایران به ثبترسیده است. پارک ملی دریاچۀ ارومیهاز زیستگاه های طبیعی ایران است.11تأمین انرژی های تجدیدپذیرنیاز مردم جهان به انرژی در حال افزایش است. انتظار م یرود این نیاز تا سال ۲۰۳۰ حدود ۶۰درصد افزایش یابد. بیش از س هچهارم نیاز کنونی جهان به انرژی از منابع فسیلی، مانند نفت، گاز و بنزینتأمین م یشود؛ اما م یدانیم که سوخ تهای فسیلی موجب افزایش کرب ند یاکسید جو، آلودگی هوا ودرنهایت باعث گرمایش زمین م یشوند. از سوی دیگر استخراج سوخ تهای فسیلی نیز محیط زیست راآلوده می کند. بدین لحاظ، انسان باید در پی منابع پایدار، مؤثرتر و پا کتر انرژی برای کاهش وابستگی بهسوخ های فسیلی باشد. زیس تشناسان م یتوانند به بهبود و افزایش تولید سوخ تهای زیستی مانندگازوئیل زیستی که از دانه های روغنی به دست می آید، کمک کنند )شکل 5(.انسان های اولیه با سوزاندن چوب و برگ درختان، انرژی به دست می آوردند؛ اما زیست شناسانامروزی کاربرد های مؤثرتری برای چوب، برگ و ضایعات گیاهی سراغ دارند. م یدانیم که گیاهانسرشار از سلولزند. زیست شناسان م یکوشند سلولز را به سوخت های زیستی تبدیل کنند.شکل 4 جنگ لزدایی در ایران.تصویر ماهواره ای جنگل گلستاندرشهریورماه سال های 1377 )الف(1380 )ب( 1394 )ج(.رنگ قرمز، محدودۀ جنگل را نشانمی دهد.)تصاویر از سازمان فضایی ایران(فتوسنتزگازوئیل زیستیدانه های روغنیروغن گیاهیاستخراجروغن گیاهی تصفیه شدهتصفیهواکنش یمیاییوسایل نقلیهانرژیCO2شکل 5  فرایند چرخ های تولید گازوئیلزیستی از دانه های روغنی، مانندآفتاب گردان، زیتون یا سویا را به علتچرخ های بودن این فرایند، تجدیدپذیرم یدانند. گازوئیل زیستی موادسرطا نزا ندارد و باعث باران اسیدینمی شود.الف( ب( ج(12برای مثال آنزیم های مهندس یشده ای برای تجزیۀ بهتر سلولز تولید کنند.هم اکنون در برخی کشورها برای به حرکت درآوردن خودروها از سوخت های زیستی استفادهم یکنند.بیشتر بدانیدنانوفناوری در خدمت بیناییانسانبیماری تحلیل شبکیّۀ چشم، یکی ازعلت های نابیناییِ کهن سالان است.در این بیماری، که ممکن است از ۶۵سالگی به بعد در افراد ظاهر شود،یاخته های حساس به نور در شبکیهب هتدریج از بین می روند، یا نمی توانندب هدرستی کار کنند.برای کمک به این بیماران، بکیۀمصنوعی ساخته شده است. م یتوانعص بهایی را که از یاخته هایعصبی مسئول بینایی در شبکیهخارج م یشوند و به مغز م یروند بهریزتراش ههایی شامل مجموع های ازچش مهای الکتریکی میکروسکوپیمتصل کرد که م یتوانند نور را بهتکان ههای الکتریکی تبدیل کنند،درنتیجه، بیمارانی که نابینا هستند،م یتوانند اشیا را ببینند و خطوط درشتروزنام هها را بخوانند.فعّالیت از پیشرفت های پزشکی یک سالۀ اخیر که با کار روی ژن ها صورت گرفته است، گزارشی کوتاه تهیه، و درکلاس ارائه کنید.فعّالیت اگرچه سوخت های فسیلی نیز منشأ زیستی دارند و از تجزیۀ پیکرجانداران به وجود آمده اند؛ اما امروزه سوخت زیستی به سوخت هاییمی گویند که از جانداران امروزی به دست می آیند. مزایا و زیان های سوخت های فسیلی وزیستی را از دید محیط زیستی با هم مقایسه کنید.سلامت  رمان بیماری هاحتماً مشاهده کرد هاید که برخی داروها، برخی بیماری ها را در بعضی افراد به آسانی درمانم یکنند؛ درحالی که همان دارو در بعضی دیگر از انسان ها نه تنها مؤثر نیست، بلکه اثرهای جانبیخطرناک دارد.به تازگی، روشی برای تشخیص و درمان بیماری ها در حال گسترش است که پزشکی شخصینام دارد. پزشکان در پزشکی شخصی برای تشخیص و درمان بیماری ها به جای مشاهدۀ حال بیمار،با بررسی اطلاعاتی که روی ژن های هر فرد وجود دارد، روش های درمانی و دارویی خاصِّ هر فرد راطراحی م یکنند و به علاوه، از بیماری های ارثی او آگاه می شوند، بیماری هایی را که قرار است در آیندهبه آن مبت لاشود، پی شبینی م یکنند و با اقدامات لازم، اثر آن را کاهش م یدهند.13غذا خوردن یکی از لذت های زندگی است؛ اما فراتر از آن، غذایی که می وریم، در گذر از دستگاهگوارش به شکلی در می آید که می تواند مواد و انرژی لازم برای سالم ماندن، درست عمل کردن ورشد و نمو یاخته های بدن را فراهم کند. البته غذای نامناسب و یا اضافه بر نیاز، مشکلاتی را برایبدن ایجاد می کند. اضافه وزن و چاقی، یکی از مسائلی است که سلامت جمعیت کنونی و آیندۀ مارا به خطر می اندازد.بدن ما چگونه انواع غذاها را برای ورود به یاخته ها آماده می کند؟اضافه وزن چگونه به وجود می آید و چه مشکلاتی را برای بدن ایجاد می کند؟چرا برخی افراد با اینکه غذای کافی و گوناگون می خورند، دچار کمبود مواد مغذی هستند؟گوارش در سایر جانداران چه شباهت ها و تفاوت هایی با گوارش انسان دارد؟برای پاسخ به این پرسش ها، ابتدا با یاخته و بافت های تشکیل دهندۀ بدن و دستگاه گوارش آشنامی شویم؛ پس عملکرد دستگاه گوارش انسان و برخی از جانوران را بررسی می کنیم.فصل ۲گوارش وجذب موادتصویر: بررسی لولۀ گوارش بادرون بینی )آندوسکوپی(14یاختهآموختید یاخته، واحد ساختار و عملکرد بدن جانداران است. در شکل زیر بخش های تشکیل دهندۀیک یاختۀ جانوری را می بینید. هر یک از بخش های یاخته چه کاری انجام می دهند؟یاخته های بدن انسان به شکل بافت های مختلف سازمان یافته اند. فضای بین این یاخته ها رامایع بین یاخته ای پر کرده است. این مایع، محیط زندگی یاخته هاست. یاخته ها مواد لازم )اکسیژن ومواد مغذی( را از این مایع در یافت می کنند و مواد دفعی مانند کربن دی اکسید را به آن می دهند تا بهکمک خون از بدن دفع شوند. ترکیب مواد در مایع بین یاخته ای، شبیه خوناب )پلاسما( ست و مایعبین یاخته ی به طور دائم مواد مختلفی را با خون مبادله می کند.مواد گوناگون برای ورود به یاخته یا خروج از آن باید از سد غشای یاخته عبور کنند. می دانید غشاییاخته، نفوذپذیری انتخابی یا تراوایی نسبی دارد؛ یعنی فقط برخی از مولکول ها و یون ها می توانند از آنعبور کنند. غشای یاخته از مولکول های لیپید، پروتئین و کربوهیدرات تشکیل شده است )شکل 2(.بخش لیپیدی غشا، مولکول هایی به نام فسفولیپید و کلسترول دارد. مولکول های فسفولیپید در دو لایهقرار گرفته اند. موادی که می توانند از غشا عبور کنند، از فضای بین مولکول های لیپیدی می گذرند و یامولکول های پروتئینی به آنها کمک می کنند. مواد با فرایند های ویژه ای از غشای یاخته عبور می کنند.شکل 1 یاختۀ جانوریگفتار 1 یاخته و بافت جانوریهستهشبکۀ آندوپلاسمیمیان یاخته )سیتوپلاسم(کُریچه )واکوئول( لژی دستگاه گُراکیزه )میتوکندری(بیشتر بدانیددر مولکول فسفولیپید، مولکولی به نامگلیسرول به دو اسید چرب و یک گروهفسفات متصل است.غشای یاختهگلیسرول + فسفاتاسیدهای چرب15ورود مواد به یاخته و خروج از آنانتشار ساده: جریان مولکول ها از جای پر غلظت به جای کم غلظت )در جهتشیب غلظت( انتشار نام دارد. نتیجۀ انتشار هر ماده، یکسان شدن غلظت آن در دوسوی غشاست. مولکول ها به دلیل داشتن نرژی جنبشی می توانند منتشر شوند.بنابراین در انتشار، یاخته انرژی مصرف نمی کند. مولکولی هایی مانند اکسیژن وکربن دی اکسید با این روش از غشا، عبور می کنند )شکل 3(.انتشار تسهیل شده: در این روش پروتئین های غشا،انتشار مواد را تسهیل م یکنند و مواد را در جهت شیبِ غلظتآنها، از غشا عبور می دهند )شکل 4(.گذرندگی )اُسمز(: شکل 5 را ببینید. در یک طرفِغشای نازکی که نفوذ پذیری انتخابی یا تراوایی نسبی دارد،آب خالص و در طرف دیگر آن، محلول شکر وجود دارد. فقطمولکول های آب می توانند از غشا عبور کنند؛ در این حالت،تعداد مولکول های آب در سمت راست بیشتر است و اینمولکول ها بیشتر به سمت چپ منتشر م یشوند. به انتشار آباز غشایی با تراوایی نسبی،اُسمز م یگویند. در دو طرف اینغشا،غلظت آب متفاوت است و در اثر این ختلافِ غلظت،جابه جایی خالص آب رخ می دهد.شکل 2 غشای یاختهشکل 3 انتشار سادهشکل 4 انتشار تسهیل شدهشیب غلظتزیادکمکربوهیدراتپروتئین پروتئینفسفولیپیدکلسترولخارج یاختهخارج یاختهخارج یاختهغشای یاختهغشای یاختهمولکول پروتئینیداخل یاختهداخل یاختهداخل یاختهزمانشکل 5  اسمزشکل 4 انتشار تسهیل شدهب( الف(غشا با نفوذپذیری انتخابیآب مقطر محلول شکرحرکت آب16فشار لازم برای توقف کامل اسمز، فشار اسمزی محلول نام دارد. هرچه اختلاف غلظت آب دردوسوی غشا بیشتر باشد،فشار اسمزی بیشتر است و آب سریع تر جابه جا می شود.همان طور که در شکل می بینید در اثر اسمز، حجم محلول سمت چپ افزایش می یابد . آیا اینپدیده برای یاخته ها در بدن ما هم رخ می دهد؟ آیا ممکن است ورود آب به رون یاخته در اثر اسمزموجب ترکیدن یاخته های بدن ما شود؟ خیر. فشار اسمزی مایع اطراف یاخته ها تقریباً مشابه درونآنهاست، در نتیجه آب بیش از حد وارد نمی شود و به طور معمول، یاخته ها از خطر تورم و ترکیدنحفظ می شوند .انتقال فعّال: فرایندی که در آن، یاخته مواد را برخلاف شیب غلظت منتقل م یکند، انتقال فعّال نامدارد. در این فرایند، مولکو لهای پروتئین با صرف انرژی، ماده ای را برخلاف شیب غلظت منتقل می کنند.این انرژی می تواند از مولکول »ATP« به دست آید. یاخته ها می توانند انرژی را در مولکول هایویژه ای از جمله مولکول ATP ذخیره کنند. وقتی یاخته به انرژی نیاز دارد، پیوندهای پر انرژیمولکول »ATP« را م یشکند و از انرژی آزادشده استفاده م یکند )شکل 6(.شکل 6  انتقال فعّالدرون بری )آندوسیتوز( و برون رانی )اگزوسیتوز(:بعضی یاخته ها م یتوانند ذره های بزرگ، را با فرایندی به نامدرون بری جذب کنند. برون رانی فرایند خروج ذره های بزرگ ازیاخته است. این فرایندها با تشکیل کیسه های غشایی همراه استو به انرژی ATP نیاز دارد )شکل 7(.بافت های جانوریمی دانید بدن انسان از چهار نوع بافت اصلی پوششی، پیوندی،ماهیچه ای و عصبی ساخته شده است. این بافت ها از یاخته هاشکل 7 الف( برون رانی، ب( درون بریالف( خارج یاختهب(سیتوپلاسمکیسۀ غشاییبیشتر بدانیددر پیوند های شیمیایی مولکول هاییمانند نشاسته،گلیکوژن و لیپید،انرژی وجود دارد. یاخته از این انرژیبرای ساخت مولکول ATP )آدنوزینتری فسفات( استفاده می کند.همان طور که در شکل می بینید،مولکول ATP از سه بخش تشکیلشده است. یاخته ATP را به ADP)آدنوزین دی سفات( تبدیل می کندو انرژی ذخیره شده در این مولکول آزادمی شود تا یاخته از آن استفاده کند.مولکول ATP و تبدیل آن به ADPسه گروه فسفاتانرژی مواد غذاییانرژی برای انرژی انرژیفعّالیت هاییاختهگروه فسفات + Piقند ریبوزآدنوزین تری فسفات ) )ATPآدنوزین دی فسفات ) )ADPباز آدنینشیب غلظتزیادکم خارج یاختهغشای یاختهمولکول پروتئینداخل یاختهATP ADP17و مواد موجود در فضای بین یاخته ها تشکیل می شوند.انواع بافت ها به نسبت های مختلف در اندام ها ودستگاه های بدن وجود دارند.بافت پوششی: بافت پوششی، سطح بدن )پوست(و سطح حفره ها و مجاری درون بدن )مانند دهان، معده،روده ها و رگ ها( را می پوشاند.یاخته های این بافت، بهیکدیگر بسیار نزدی کاند و بین آنها فضای بین یاخته ایاندکی وجود دارد. در یر یاخته های این بافت، بخشیبه نام غشای پایه وجود دارد که این یاخته ها را به یکدیگرو به بافت های زیر آن، متصل نگه م یدارد. غشای پایه،شبکه ای از رشته های پروتئینی و گلیکوپروتئینی )ترکیبکربوهیدرات و پروتئین( است. یاخته های بافت پوششیبه شکل های سنگ فرشی، مکعبی و استوانه ای در یکیا چند لایه سازمان م ییابند.در بخش های مختلف لولۀ گوارش، بافت پوششی بهشکل سنگ فرشی و یا استوان های وجود دارد؛ مثلاً بافت پوششی در دهان و مری، سنگ فرشی چندلایه ای است. در روده و معده، بافت پوششی استوان های و یک لایه است )شکل 8(.بافت پوششی غده ای: بافت پوششی در برخی از بخش های بدن، غده تشکیل می دهد؛ مثلاًدر غده های بزاقی، یاخته های پوششی بزاق را می سازند و به درون مجراهایی که به دهان راه دارند،ترشح می نند. معده و روده نیز غده ها و یاخته های ترشحی از نوع بافت پوششی دارند که موادی رامی سازند و به فضای درون این اندام ها ترشح می کنند.بافت پیوندی: بافت پیوندی از انواع یاخته ها،رشته های پروتئینی به نام رشته های کلاژن ورشته های کشسان )ارتجاعی( و مادۀ زمینه ای که یاخته های این بافت، آن را می سازند، تشکیل شدهاست. این بافت، یاخته ها و بافت های مختلف را به هم پیوند می دهد. در انواع بافت پیوندی، مقدار ونوع رشته ها و مادۀ زمینه ای متفاوت است.انواع بافت پیوندی: بافت پیوندی سُست بافت پیوندی انعطاف پذیر است. مادۀ زمینه ایبافت پیوندی، سست، شفاف، بی رنگ، چسبنده و مخلوطی از انواع مولکول های درشت مانندگلیکوپروتئین است. این بافت معمولاً بافت پوششی را پشتیبانی می کند؛ برای نمونه در زیر بافتپوششی لولۀ گوارشی یک لایه افت پیوندی سست قرار دارد. در بافت پیوندی متراکم )رشته ای(میزان رشته های کلاژن از بافت پیوندی سست بیشتر، تعداد یاخته های آن کمتر و مادۀ زمینه ایِ آننیز اندک است. مقاومت این بافت از بافت پیوندی سست بیشتر، ولی انعطاف پذیری آن کمتر است.در زرد پی، رباط و بخش هایی از قلب بافت پیوندی متراکم وجود دارد. بافت چربی نیز نوعی بافتمکعبی یک لایه ای )گردیزه / نفرون(استوانه ای یک لایه ای )روده(سنگ فرشی یک لایه ای )دیوارۀ مویرگ(سنگ فرشی چند لایه ای )مری(بافت زیرین غشای پایهشکل 8  انواع بافت پوششیواژه شناسیواژۀ درون بری برای آندوسیتوزendocytosis( ( و واژۀ برون رانیبرای اگزوسیتوز ) )exocytosisانتخاب شده اند. در آندوسیتوز، آندوبه معنای درون و سیتوز به یاختهاشاره می کند. اگزو نیز در اگزوسیتوزبه معنای یرون است.18پیوندی است که در آن یاخته های سرشار از چربی فراوان است. این بافت بزرگ ترین ذخیرۀ انرژیدربدن است. در بخش هایی از بدن مانند کف دست ها و پاها، نقش ضربه گیری دارد و به عنوان عایقحرارتی نیز عمل می کند. خون، استخوان و غضروف، انواع دیگر بافت پیوندی هستند که به تدریج باآنها آشنا می شوید.شکل 10  انواع بافت پیوندی:الف( سُستب( متراکمپ( بافت چربیشکل 11  انواع بافت ماهیچه ای:الف( مخطط )اسکلتی(ب( قلبیپ( صاففعّالیت ساختار و چگونگی کار انواع ماهیچه های بدن را در یک جدول فهرست کنید.ب( یاخته های ماهیچه ای قلبیالف( یاخته های ماهیچه ای اسکلتیپ( یاخته های ماهیچه ای صافهستههستههستهشکل 9 بخشی از غدۀ بزاقیمجرای بزاق یاخته هایترشح کننده بزاقبافت ماهیچه ای: در گذشته، با انواع بافت های ماهیچه ای در بدن انسان آشنا شدید )شکل 11 (.یاختۀ پیوندیرشتۀ کشسانیاخته های بافت پیوندیرشته های کلاژن یاختۀ چربیرگ خونیرشتۀ کلاژنمادۀ زمینه ایالف( ب( پ(19بافت عصبی: می دانید یاخته های عصبی )نورون ها(، یاخته های اصلی بافت عصبی هستند.این یاخته ها با یاخته های بافت های دیگر مانند یاخته های ماهیچه ارتباط دارند. یاخته های عصبییاخته های ماهیچه را تحریک می کنند تا منقبض شوند.فعّالیت الف( در این فعّالیت با چگونگی اسمز از پرده ای با تراوایی نسبی آشنا می شوید.وسایل ومواد لازم: ظرف شیشه ای)یا بشر( با دهانۀ کوچک، مقداری آب مقطر)یا آب جوشیدۀسرد شده(، نی نوشابه خوری شفاف، تخم مرغ خام، مقداری خمیر بازی، قاشق فلزیروش کار:3 ظرف شیشه ای را آب بریزید.4 12 با لبۀ قاشق، به انتهای مدور تخم مرغ آهسته ضربه بزنید و با ناخن تکۀ کوچکی به اندازۀ نوک انگشت از پوستۀ آهکی راجدا کنید. مراقب باشید که پردۀ نازک زیر پوسته آسیب نبیند.3 تخم مرغ را روی ظرف شیشه ای قرار دهید طوری که پوستۀ نازک آن با ب ر تماس باشد.4 در طرف مقابل تخم مرغ، سوراخی به اندازۀ قطرِ نی ایجاد کنید و نی را تا 5/ 2 سانتیمتر درون سوراخ و غشای نازک زیر آن فروببرید.5  فضای بین نی و پوستۀ تخم مرغ را با خمیر بازی پر کنید.6  ظرف را یک شب در جای مناسبی قرار دهید و پس از آن، تغییرات درون نی را مشاهده کنید.7 مشاهده های خود را یادداشت کنید، و در صورت امکان از آنها عکس تهیه کنید.توضیح دهید چرا مایع درون نی حرکت می کند؟ب( اگر پوستۀ آهکی یک تخم مرغ را با قرار دادن آن در سرکه از بین ببریم و تخم مرغ بدون پوسته را یک بار در آب مقطر وبار دیگر در محلول نمک غلیظ قرار دهیم، پیش بینی کنید چه تغییری در تخم مرغ ایجاد می شود ؟ با توجه به آنچه آموختید برایپیش بینی خود دلیل بیاورید.شکل 12  یاختۀ عصبیدندریت هاجسم یاخته ایآکسونجهت پیام عصبییاخته ماهیچه ای20در گذشته آموختید دستگاه گوارش از لولۀ گوارش و اندام هایدیگر مرتبط با آن تشکیل شده است. ولۀ گوارش چه قسمت هاییدارد )شکل 13 (؟لولۀ گوارش، لولۀ پیوست های است که از دهان تا مخرج ادامهدارد. بخش های مختلف این لوله را ماهیچه های حلقوی به ناماسفنکتر )بنداره( از هم جدا م یکنند. این ماهیچه ها با انقباضخود از برگشت محتویات لوله به بخش قبلی، جلوگیری می کنند.این بنداره ها فقط هنگام عبور مواد باز می شوند) شکل 14 (. درانتهای لولۀ گوارش نیز، دو بنداره به ترتیب از نوع ماهیچۀ صاف ومخطط وجود دارد که هنگام دفع باز می شوند.گفتار 2 ساختار وعملکرد لولۀ گوارششکل 13  لولۀ گوارش و اندام هایمرتبط با آنشکل 14  در ابتدای مری، انتهایمری، بین معده و رودۀ باریک)بندارهپیلور( و انتهای رودۀ باریک،ماهیچه های حلقوی وجود دارند کهمانند دریچه عمل م یکنند.غده های بزاقی، پانکراس )لوزالمعده(،کبد و کیسۀ صفرا با لولۀ گوارش مرتب طاند و ترشحات خودرا به درون آن می ریزند. این ترشحات در وارش غذا نقش دارند.ساختار لولۀ گوارش: دیوارۀ بخش های مختلف لولۀ گوارش، ساختار تقریباً مشابهی دارند. اینلوله از خارج به داخل، چهار لایه دارد: لایۀ بیرونی، ماهیچه ای، زیر مخاطی و مخاطی. هر لایه، ازانواع بافت ها تشکیل شده است.حلقمریمعدهلوزالمعدهرودۀ باریکرودۀ بزرگراست رودهمخرجکبدکیسۀ صفرابنداره انتهای مریبنداره پیلوربنداره انتهای رودۀ باریک21در همۀ این لایه ها بافت پیوندی سست وجود دارد. لایۀ بیرونی، بخشی از صفاق است. صفاقپرده ای است که اندام های درون شکم را از خارج به هم وصل م یکند.لایۀ ماهیچه ای در دهان، حلق و ابتدای مری و بندارۀ خارجی مخرج از نوع مخطط است. اینلایه در بخش های دیگر لولۀ گوارش شامل یاخته های ماهیچ های صاف است که به شکل حلقوی وولی سازمان یافته اند. دیوارۀ معده یک لایۀ ماهیچه ای موّرب نیز دارد.زیر مخاط )لایۀ زیر مخاطی(موجب می د خاط، روی لایۀ ماهیچ های بچسبد و به راحتی رویآن بلغزد یا چین بخورد. در لایۀ ماهیچه ای و زیر مخاط، شبکه ای از یاخته های عصبی وجود دارد.مخاط )لایۀ مخاطی( یاخت ههای بافت پوششی است که در بخش های مختلف لولۀ گوارش،کارهای متفاوتی مثل جذب و ترشح را انجام می دهند.شکل 15  الف( ساختار لای ههای لولۀ گوار ش ب( بخشی از صفاق مربوط به روده هالف(ب(غدهفضای رودهزیر مخاطماهیچه های حلقویلایه ماهیچه ای:لایۀ بیرونیسرخرگروده بندلایۀ مخاطی )مخاط(ماهیچه های طولیواژه شناسیبنداره ) Sphincter / اسفنکتر(اسفنکترب ه معنای ماهیچۀ حلقوی شکلگرداگرد یک دهانه است که با انقباضخود سبب بسته یا تنگ شدن آنمی شود. برای آن در فارسی کلمۀ بنداره)صفت بندار + پسوند ه( انتخاب شدهاست. بنداره به معنای بند آورنده است.سیاهرگشبکه یاخته های عصبیشبکهیاخته هایعصبی2حرکات لولۀ وارش: انقباض ماهیچه های دیوارۀ لولۀ گوارش، حرکاتمنظمی را در آن به وجود می آورد. لولۀ گوارش، دو حرکت کرمی و قطعه قطعه کنندهدارد.در حرکات کرمی، ورود غذا لولۀ گوارش را گشاد و یاخته های عصبی دیوارۀلوله را تحریک می کند. یاخته های عصبی، ماهیچه های دیواره را به انقباض وادارمی کنند. در نتیجه، یک حلقۀ انقباضی در لوله ظاهر می شود که به جلو )از دهان بهسمت مخرج(حرکت م یکند. حرکات کرمی، غذا را در طول لوله با سرعتی مناسببه جلو م یرانند )شکل 16 (.حرکات کرمی نقش مخلوط کنندگی نیز دارند ؛ به ویژه وقتی که حرکت رو بهجلوی محتویات لوله با برخورد به یک بنداره، متوقف شود؛ مثل وقتی که محتویاتمعده به پیلور برخورد م یکنند. در این حالت، حرکات کرمی فقط می توانند محتویاتلوله را مخلوط کنند.هنگام استفراغ، جهت حرکات کرمی، وارونه می شود و محتویات لوله حتی ازبخش ابتدای رودۀ باریک به سرعت رو به دهان حرکت می کند.در حرکات قطعه طعه کننده بخش هایی از لوله به صورت یک در میان منقبضو شل می شوند. سپس قطعه های شل، منقبض می شوند و بخش های منقبض ازحالت انقباض خارج می شوند. تداوم این حرکات در لولۀ گوارش موجب می شودمحتویات لوله، ریزتر و بیشتر با شیره های گوارشی مخلوط شوند )شکل 17 (.شکل 17  انقباض های قطعه قطعه کنندهشکل 16  حرکات کرمیفعّالیت مری یک گوسفند یا گاو را تهیه، و لایه های آن را مشاهده کنید.گوارش غذادستگاه گوارش طی فرایند گوارش مکانیکی، غذا را آسیاب می کند و با فرایند گوارش شیمیایی،ولکول های بزرگ را به مولکول های کوچک تبدیل می کند. این فرایندها چگونه انجام می شوند؟چه عواملی در آنها نقش دارند؟گوارش در دهان: با ورود غذا به دهان، جویدن غذا و گوارش مکانیکی آن آغاز می شود.آسیاب شدن غذا به ذره های بسیار کوچک برای فعّالیت بهتر آنزیم های گوارشی، لازم است. این کاراز راشیده شدن لولۀ گوارش بر اثر تماس با غذا جلوگیری، و عبور ذره های غذا را از لوله نیز آسانم یکند؛ زیرا ضمن گوارش، غذا با بزاق مخلوط، و به توده ای قابل بلع، تبدیل می شود.سه جفت غدۀ بزاقی بزرگ و غده های بزاقی کوچک، بزاق ترشح م یکنند )شکل 18 (. بزاق،واژه شناسیآمیلاز از ترکیب واژۀ آمیلوم )به معناینشاسته( و آز )پسوند نشا ندهندۀآنزیم( تشکیل شده است. لیپازو پروتئاز هم به ترتیب آنزیم هایتجزی هکنندۀ لیپید و پروتئین هستند.انتهای روده تودۀ غذا انقباض دهانتودۀ غذا انقباض)12)323تودۀ غذازبان کوچکحلقبرچاکنای )اپی گلوت(حنجرهمریزبانرکیبی از آب، یون هایی مانند بیکربنات و انواعی از آنزیم ها وموسین است. آنزیم آمیلاز بزاق به گوارش نشاسته کمک م یکند ولیزوزیم، آنزیمی است که در از بین بردن باکتری های درون دهاننقش دارد. موسین، گلیکوپروتئینی است که آب فراوانی جذب ومادۀ مخاطی ایجاد می کند. مادۀ مخاطی دیوارۀ لولۀ گوارش را ازخراشیدگی حاصل از تماس غذا یا آسیب شیمیایی )بر اثر اسید یاآنزیم( حفظ می کند و ذره های غذایی را به هم می چسباند و آنها رابه تودۀ لغزنده ای تبدیل می کند. شکل 18  غد ههای بناگوشی، زیرآروار های و زیر زبانی، بزاق ترشحمی کنند.شکل 19  الف( هنگام بلع فقط راهمری برای عبور غذا باز است.شکل 19  ب( حرکات کرمی، غذا رادر طول مری حرکت می دهند.غدۀ بناگوشیغدۀ زیرزبانیمریمسیر عبور غذاتودۀ غذامعدهبنداره انتهای مریمجرای بزاقغدۀ زیرآرواره ایبلع غذا: هنگام بلع با فشار زبان، تودۀ غذا به عقب دهان و داخل حلق رانده می شود. با رسیدنغذا به حلق، بلع به شکل غیرارادی، ادامه پیدا م یکند. همان طور که می دانید حلق را به چهارراهتشبیه می کنند. با استفاده از شکل ١٩  الف، توضیح دهید هنگام بلع چگونه راه های دیگر حلق بستهمی شوند؟24بندارۀ ابتدای مری در فاصلۀ مانی بین بلع ها، بسته است و از ورود هوا به مری جلوگیری م یکند.هنگام بلع، دیوارۀ ماهیچ های حلق منقبض می شود و حرکت کرمی آن، غذا را به مری م یراند. بندارۀابتدای مری، شل، و غذا به مری وارد می شود. حرکت کرمی در مری ادامه پیدا م یکند و با شل شدنبندارۀ انتهای مری، غذا وارد معده می شود. این بنداره برای خروج گاز های بلعیده شده با غذا )بادگلو(نیز شل ی ود. جاذبۀ زمین به حرکت غذا در مری کمک م یکند. غده های مخاط مری، مادۀمخاطی ترشح م یکنند تا حرکت غذا آسان تر شود.گوارش در معده: معده، بخش کیس های شکل لولۀ گوارش است. دیوارۀ معده، چین خوردگی هاییدارد که با پرشدن معده باز می شود تا غذای بلع شده درآن انبار شود. گوارش غذا در معده در اثر شیرۀمعده و حرکات آن انجام می شود. پس از اینکه غذا به طور کامل با شیرۀ معده آمیخته شد، مخلوطبه دست آمده که کیموس نام دارد، وارد رودۀ باریک می شود.شیرۀ معده: یاخته های پوششی مخاط معده در بافت پیوندی زیرین فرو رفته اند و حفره هایمعده را به وجود م یآورند. مجاری غده های معده، به این حفره ها راه دارد. یاخته های پوششی سطحیمخاط معده و برخی از یاخته های غده های آن، ماده مخاطی زیادی ترشح م یکنند که بسیار چسبندهاست و به شکل لایۀ ژله ای چسبناکی، مخاط معده را می پوشاند. یاخته های پوششی طحی،HCO− ( نیز ترشح م یکنند که لایه ژله ای حفاظتی را قلیایی م یکند. به این ترتیب سدبیکربنات ) 3حفاظتی محکمی در مقابل اسید و آنزیم به وجود می آید.یاخته های اصلی غده ها، آنزیم های معده )پروتئازها و لیپاز( را ترشح م یکنند. پیش سازپروتئاز های معده را به طور کلی پپسینوژن م ینامند. پپسینوژن بر اثر کلریدریک اسید به پپسینشکل 20  الف( غده های معدهب( یاخته های غده های معده، موادمختلف شیرۀ معده را ترشح می کنند.حفره های معدهیاختۀ پوششی سطحییاختۀ ترشح کنندهمادۀ مخاطییاختۀ کناری یاختۀ کناریپپسینوژن پپسینHCLیاختۀ اصلی یاختۀ اصلییاختۀ ترشح کنندۀهورمونحفرۀ معدهغدۀ معدهبیشتر بدانیدفرصت شناسی یک پژوهشگردکتر بومون در قرن 19 میلادی،جوانی را درمان کرد که پهلویش باگلوله سوراخ شده بود. طی التیام زخم،سوراخ کوچکی در بدن جوان باقیماند که داخل معده را نشان می داد.بومون از این سوراخ، چین های سطحمعده و مادۀ مخاطی روی سطح آن رامشاهده، و با لوله ای لاستیکی مقداریاز اسید معده را خارج کرد. او با آزمایشغذا های گوناگون، نتیجه گرفت معدهبا ترشح اسید، به غذای بلع شده پاسخمی دهد. بومون نتایج آزمایش هایخود را در کتابی منتشر کرد.الف( ب(25تبدیل می شود. پپسین خود با اثر بر پپسینوژن، تبدیل آن را سریع ترمی کند. آنزیم پپسین، پروتئین ها ا به مولکول های کوچک ترتجزیه م یکند. یاخته های کناری غده های معده، کلریدریک اسیدو عامل )فاکتور( داخلی ترشح م یکنند. عامل داخلی، برای جذبویتامین B12 در رودۀ باریک ضروری است. اگر این یاخت هها تخریبشوند یا معده برداشته شود، علاوه بر ساخته نشدن کلریدریک اسید،فرد به ک مخونی خطرناکی دچار م یشود؛ زیرا ویتامین B12 که برایساختن گویچ ههای قرمز در مغز استخوان لازم است، جذب نم یشودو زندگی فرد به خطر می افتد.حرکات معده: پس از بلع غذا، معده اندکی انبساط می یابد وانقباض های کرمی معده، به صورت موجی آغاز می شود. این امواجاز بخش های بالاتر معده به سمت پیلورحرکت م یکنند و غذا را با شیرۀ معده می آمیزند. با راندن غذابه سمت پیلور، که به طور معمول بسته است، کمی کیموس از پیلور عبور می ند  ه رودۀ باریک واردمی شود. انقباض پیلور از عبور ذره های درشت غذا جلوگیری م یکند؛ این ذرات به عقب برم یگردندتا باز هم آسیاب شوند و تقریباً به شکل مایع درآیند. با شدت پیداکردن حرکات کرمی، حلقۀ انقباضیمحکمی به سمت پیلور حرکت م یکند و با کاهش انقباض پیلور،کیموس بیشتری به رودۀ باریک،وارد می شود.برگشت اسید معده )ریفلاکس(: اگر انقباض بندارۀ انتهای مری کافی نباشد، فرد دچاربرگشت اسید می شود. در این حالت در اثر برگشت شیرۀ معده به مری، به تدریج، مخاط مری آسیبمی بیند؛ زیرا حفاظت دیوارۀ آن به اندازۀ معده و رودۀ باریک، نیست. سیگار کشیدن، مصرفنوشابه های الکلی، رژیم غذایی نامناسب و استفاده بیش از اندازه از غذاهای آماده و تنش و اضطراب،از علت های برگشت اسید اند.بیشتر بدانیدزخم پپتیکترشح بیش از حد سید و آنزیم در شیرۀگوارشی و کاهش توانایی سد حفاظتیمادۀ مخاطی در مخاط معده یادوازدهه، زخم پپتیک ایجاد می کند.بسیاری از افراد مبت لابه زخم پپتیک،عفونت مزمن ناشی از باکتری به نامهلیکو باکتر پیلوری دارند.این باکتریمی تواند سد حفاظتی مادۀ مخاطیرا تخریب کند. از علامت های اینبیماری، احساس درد در بخشبالایی معده است که ممکن استتا چند ساعت پس از خوردن غذاادامه پیدا کند. تنش مداوم، سیگارکشیدن،الکل و برخی دارو ها مانندآسپرین نیز مادۀ مخاطی را تخریبمی کنند.شکل 21  حرکات معده در اثرانقباض ماهیچه های آن ایجادمی شوند.یاخته های لایۀ ماهیچه ایدیوارۀ معده در سه جهت طولی،حلقوی و موّرب قرار گرفته اند.فعّالیت آزمایشی طراحی کنید که نشان دهد آنزیم پپسین در حضورکلریدریک اسید، پروتئین سفیدۀ تخم مرغ را گوارش می دهد. توجهکنید که آنزیم ها در دمای ویژه ای فعّالیت می کنند.مریماهیچۀ طولیماهیچۀ حلقویماهیچۀ موّرببنداره پیلور دوازدهه26وارش در رودۀ باریک: کیموس به تدریج وارد رودۀ باریکمی شود تا مراحل پایانی گوارش در آن و به ویژه در ابتدای آن، کهدوازدهه نام دارد، انجام شود. مواد شیرۀ روده، لوزالمعده و صفراکه به دوازدهه می ریزند به کمک حرکات روده، در گوارش نهاییکیموس، نقش دارند.حرکت های رودۀ باریک: حرکت های رودۀ باریک، علاوه برگوارش مکانیکی و پیش بردن یموس در طول روده،آن را درسراسر مخاط روده م یگستراند تا تماس آن با شیره های گوارشی ونیز یاخته های پوششی مخاط، افزایش یابد.شیرۀ روده: یاخته های پوششی مخاط رودۀ باریک علاوه برماده مخاطی، آب و یون های مختلف از جمله بیکر بنات، ترشحم یکنند. گروهی از این یاخته ها آنزیم های گوارشی دارند.صفرا: یاخته های کبد )جگر(، صفرا را می سازند. صفرا آنزیمندارد و ترکیبی از نمک های صفراوی، بیکربنات، کلسترول و فسفولیپیدِ لسیتین است. صفرا با فاصلۀکمی بعد از ورود کیموس، به دوازدهه م یریزد و در گوارش و ورود چربی ها به محیط داخلی، نقشدارد. صفرا در دفع برخی مواد، مانند بیل یروبین )ماده ای که از تخریب هموگلوبین گویچه های قرمزدر کبد به وجود می آید( و کلسترول اضافی نیز نقش دارد.سنگ کیسه صفرا: گاهی ترکیبات صفرا مانند کلسترول، در کیسه صفرا سوب م یکنند وسنگ کیسه صفرا ایجاد می شود. میزان کلسترول در صفرا به میزان چربی غذا، بستگی دارد. افرادیکه چند سال رژیم پرچربی داشته باشند، بیشتر در معرض تولید سنگ صفرا قرار دارند. سنگ، مجرایخروج صفرا را می بندد و درد ایجاد می کند؛ بیلی روبین در خون افزایش می یابد و در بافت ها، زردی)یرقان( پدید می آید.شیرۀ لوزالمعده: غدۀ لوزالمعده در زیر معده و موازی با آن قرار گرفته است. آنزیم ها و بیکربناتلوزالمعده به دوازدهه می ریزند. لوزالمعده، آنزیم های لازم برای گوارش شیمیایی انواع مواد را تولیدم یکند. پروتئاز های لوزالمعده درون رودۀ باریک فعّال م یشوند.لوز المعده مقدار زیادی بیکربناتسدیم ترشح می کند.بیکربنات اثر اسید معده را خنثی و درون دوازدهه را قلیایی می کند. به این ترتیبدیوارۀ دوازدهه از اثر اسید حفظ و محیط مناسب رای فعالیت آنزیم های لوز المعده فراهم می شود .شکل 23  سنگ کیسه صفرافعّالیت پروتئاز های لوزالمعده قوی ومتنوع اند ومی توانند خود لوزالمعده را نیز تجزیه کنند. فکر می کنید بدن چگونهاز این مسئله جلوگیری می کند؟شکل 22  صفرا از راه مجاری صفراویکبد به یک مجرای مشترک وارد، و درکیسه صفرا ذخیره می شود.کیسه صفرامجرای صفرامجراهای لوزالمعدهلوز المعده27شکل 24  الف( یاخت ههای رودۀ باریکآنزیم هایی دارند که دی ساکارید هاو کربوهیدرات های درشت تر را بهمونوساکارید تبدیل می کنند.ب( آب کافت یک دی ساکاریدگوارش کربوهیدرات ها: رژیم غذایی ما شامل انواع گوناگونکربوهیدرات هاست. ساکارز )قند نیشکر( و لاکتوز )قند شیر(،دی ساکاریدند یعنی از پیوند دو مولکول مونوساکارید به وجود آمده اند؛در حالی که نشاسته و گلیکوژن، پل یساکاریدند؛ یعنی از تعداد زیادیمونوساکارید )گلوکز( شکیل شده اند. آمیلاز بزاق و لوزالمعده،نشاسته را به دی ساکاریدی به نام مالتوز و مولکول های درشت تر تبدیلم یکند. یاخته های رودۀ باریک آنزیم هایی دارند که این مولکول ها را بهمونوساکارید تبدیل می کنند، زیرا مونوساکاریدها م یتوانند به یاخته هایرودۀ باریک وارد شوند )شکل 24 الف(.آنزی مهای گوارشی با واکنش آب کافت )هیدرولیز(، کربوهیدرات هایدرشت تر را به مونوساکارید، تبدیل م یکنند. در آب کافت با مصرف آب،پیوند بین مولکول ها می شکند.HO O OH + H2O HO OH + HO OHب(آنزیمدی ساکاریدمونوساکارید مونوساکاریدبیشتر بدانیدجدول 1 2 آنزیم های شیرۀ لوزالمعده و کار آنهانام آنزیم مولکول مورد اثر نتیجۀ کار آنزیمتریپسین پروتئین شکستن پیوند بینآمینواسیدهاکربوکسی پپتیداز پروتئین و پپتید جدا کردن آمینواسیداز انتهای زنجیرهلیپاز یپید)چربی( ایجاد گلیسرول واسید چربفسفولیپاز فسفولیپید جدا کردن اسیدرب از فسفولیپیدآمیلاز نشاسته، گلیکوژن دی ساکارید،تری ساکاریدنوکلئاز )آنزیمتجزی هکنندۀنوکلئیک اسیدها(نوکلئیک اسیدهامانند DNAتبدیل به واحدهایسازندهالف(آنزیممونوساکاریدهاگوارش پروتئین ها: پپسین در محیط اسیدی معده، گوارش پروتئین ها را آغاز و آنها را بهمولکول های کوچک تر تبدیل می کند. در رودۀ باریک در نتیجۀ فعّالیت پروتئازهای لوز المعدهو آنزیم های یاخته های رودۀ باریک، پروتئین ها به واحد های سازندۀ خود یعنی آمینواسیدها،آب کافت می شوند.شکل 25  آب کافت بخشی از یکمولکول پروتئیندی ساکاریدO HC NNHH2O H2O28مشاهدۀ درون دستگاه گوارشدرون بینی )آندوسکوپی(، روشی است که با آن می توان درون بخش های مختلف بدن از جملهرون مری، معده و دوازدهه را مشاهده کرد. درون بین )آندوسکوپ( لوله ای باریک و انعطاف پذیر باوربینی بر یک سر آن است که از راه دهان وارد بدن می شود.درون بین، دوربین ویدیویی نیز داردکهدرون بدن را به طور مستقیم در صفحۀ نمایش نشان می دهد. درون بینی برای تشخیص زخم ها،سرطان و عفونت در اثر هلیکوباکترپیلوری به کار می رود همچنین برای بررسی سلامت بافت ها، بادرون بین از آنها نمونه برداری می کنند. کولون بینی )کولونوسکوپی( وشی برای بررسی کولون یا رودۀبزرگ است که به کمک آن رودۀ بزرگ را تا محل اتصال به رودۀ کوچک بررسی م یکنند تا اختلال هایاحتمالی دیوارۀ آن را مشاهده کنند )شکل 28 (.شکل 26  نم کهای صفراویو لسیتین به قطر ههای چربی)تری گلیسرید( م یچسبند و آنها را بهطر ههای بسیار ریز تبدیل م یکنند تالیپاز، آنها را آب کافت کند.شکل 28  مشاهدۀ درون لولۀگوارشقطره چربیفضایدرونیرودۀباریکنمک های صفرا و لسیتینقطره هایلیپاز لوزالمعدهمولکول های حاصل از گوارش چربیشکل 27  تری گلیسرید هااز پیوند یک مولکولگلیسرول و سه مولکولاسیدچرب به وجود م یآیند.گوارش چربی ها: فراوان ترین لیپید های رژیم غذایی،تر یگلیسریدها هستند،که معمولاً آنها را چربی می نامند.چربی غذا در دمای بدن ذوب، و در سطح محتویات لولۀ گوارششناور م یشود؛ در حالی که لیپاز در آب محلول است. نابراین، نخستینگام در گوارش چربی ها، تبدیل آنها به قطره های ریز است تا آنزیم لیپازبتواند بر آنها اثر کند. صفرا و حرکات مخلو طکنندۀ رودۀ باریک موجبریز شدن چربی ها می شوند. گوارش چربی ها، بیشتر در اثر فعّالیتلیپاز لوزالمعده در دوازدهه انجام می شود. لیپاز و دیگر آنزیم هایتجزیه کنندۀ لیپیدها در دوازدهه، تر یگلیسریدها و لیپیدهای دیگر راآب کافت م یکنند.ریز چربیواژه شناسیدرون بینEndoscope( / آندوسکوپ(آندوسکوپ ابزاری است برای معاینهداخل مجراها و حفره های بدن که ازدو کلمه آندو به معنای درون و اسکوپه معنای دیدن تشکیل شده است کهبه جای آن کلمه درون بین انتخابشده است و به جای آندوسکوپی نیزاز درون بینی استفاده می شود.اسیدچرب گلیسرول9فعّالیت اثر آمیلاز بزاق بر نشاستهمواد و وسایل لازم: یک گرم نشاسته، حلول لوگول، آب، 3 لولۀ آزمایش، جا لوله ای، سه ظرفشیشه ای با حجم 100،150 و 50 میلی لیتر،دماسنج، شعلۀ گاز آزمایشگاه، توری وسه پایهروش کار1 یکی از افراد گروه، دهان خود را دو یا سه مرتبه با آب بشوید وسپس بزاق خود را درون ظرف شیشه ای تمیزی بریزد.2 در یک ظرف شیشه ای 150 میلی لیتری، یک گرم نشاسته بریزید و به آن 100 میلی لیتر آب اضافه کنید.3 سه لولۀ آزمایش تمیز بردارید و آنها را شماره گذاری کنید.4 در لولۀ آزمایش شمارۀ 1، دو میلی لیتر از محلول نشاسته و در لولۀ آزمایش شمارۀ 2، یک میلی لیتر بزاق بریزید؛ سپس بهمحتویات هر لوله، یک قطره لوگول بیفزایید.5 در لولۀ آزمایش شمارۀ 3، دو میلی لیتر محلول نشاسته و دو میلی لیتر بزاق، و یک قطره لوگول بریزید.6  هر سه لولۀ آزمایش را با استفاده از حمام آب رم، در دمای 37 درجه قرار دهید.تغییرات را مشاهده و یادداشت کنید.علت تغییراتی را که مشاهده کردید، توضیح دهید.30گفتار 3 جذب مواد و تنظیم فعّالیت دستگاه گوارشمواد مغذی برای رسیدن به یاخته های بدن باید از یاخته های بافت پوششی لولۀ گوارش عبورکنند و وارد محیط داخلی شوند. ورود مواد به محیط داخلی بدن، جذب نام دارد.خون، لنف و آبمیان بافتی محیط داخلی را تشکیل می دهند. در دهان و معده، جذب اندک است و جذب اصلی دررودۀ باریک انجام می شود.جذب مواد در رودۀ باریکپس از گوارش در فضای رودۀ باریک، مولکول های گوناگونی وجود دارند که باید از غشاییاخته های پوششی دیوارۀ روده بگذرند و به این یاخته ها و پس از آن، به محیط داخلی وارد شوند.در دیوارۀ داخلی روده، چین های حلقوی وجود دارند؛ روی این چین ها، رزهای فراوانی دیدهم یشوند. غشای یاخته های پوششی رودۀ باریک نیز در سمت فضای روده، چین خورده است. بهین چین های میکروسکوپی، ریزپرز م یگویند. مجموعۀ چین ها، پرزها و ریزپرزها سطح داخلی رودۀباریک را که در تماس با کیموس است چندین برابر افزایش م یدهند. انقباض یاخته های ماهیچه ایمخاط روده موجب حرکت پرزها و در نتیجه جذب بیشتر می شود. در بیماری سلیاک بر اثر پروتئینگلوتن )که در گندم و جو وجود دارد( یاخته های روده تخریب م یشوند و ریزپرزها و حتی پرزها از بینم یروند. در نتیجه، سطح جذب مواد، کاهش شدیدی پیدا م یکند و بسیاری از مواد مغذی مورد نیازبدن جذب نمی شوند.شکل 29  الف( پرزب( چین های حلقویپ( یاخته های ماهیچه ای در پرزیاختۀ پوششی دارایالف(پ(31مواد گوناگون پس از عبور از یاخته های پوششی هر پرز، به شبکۀ ویرگی درون پرز و سپس جریانخون وارد می شوند. همان طور که در شکل 29  الف م یبینید، در هر پرز، مویرگ بستۀ لنفی نیز وجوددارد. لنف از آب و ترکیبات دیگر تشکیل شده و در رگ های لنفی جریان دارد. مولکول های حاصل ازگوارش لیپید ها به مویرگ لنفی وارد م یشوند. در فصل دستگاه گردش خون، با ساختار مویرگ خونیو لنفی بیشتر آشنا م یشوید.جذب گلوکز و آمینواسیدها: گلوکز با کمک مولکول ویژه ای،همراه با سدیم وارد یاختۀ پرز روده می شود. این روش هم انتقالی نامدارد. سپس گلوکز با انتشار، تسهیل شده، وارد فضای بین یاخته ایمی شود. انرژی لازم برای ورود گلوکزبه یاختۀ پرز، از شیب غلظتسدیم فراهم می شود )شکل 30 (. شیب غلظت سدیم با فعّالیتپروتئین انتقال دهندۀ سدیم  پتاسیم حفظ م یشود؛ روش عبوربیشتر آمینواسیدها ز غشای یاختۀ پرز نیز مانند گلوکز است.جذب لیپید ها: مولکو لهای حاصل از گوارش لیپی دها به درونیاختۀ پرز، منتشر م یشوند. درون یاخته های پرز، این مولکول ها دوبارهساخته می شوند. تر یگلیسرید همراه با پروتئین ها و سایر لیپید هابه شکل کیلو میکرون )ذر ههایی شامل تر یگلیسرید، فسفولیپید،کلسترول و پروتئی ن( در می آیند و با برون رانی به مایع بی نیاخته ای وسپس به مویرگ لنفی وارد م یشوند.کیلومیکرون ها بعدًا همراه با لنف، به خون وارد و لیپید هایآن در کبد یا بافت چربی ذخیره می شوند. در کبد از این لیپیدها،مولکول های لیپوپروتئین ) ترکیب لیپید و پروتئین( ساخته می شودکه لیپید ها را در خون به بافت ها منتقل می کنند.گروهی از لیپوپروتئین ها کلسترول زیادی دارند و به آنهالیپوپروتئین کم چگال) LDL ( می گویند و در گروهی دیگر، پروتئیناز لسترول یشتر است که لیپوپروتئین پرچگال ) HDL ( نامدارند.کلسترول از لیپوپروتئین های گروه اول به دیوارۀ سرخرگ هامی چسبد و به تدریج مسیر عبور خون را تنگ یا مسدود می کند.لیپوپروتئین های گروه دوم این کلسترول ها را جذب می کنند.در نتیجه، زیاد بودن لیپوپروتئین پر چگال نسبت به کم چگال،احتمال رسوب کلسترول در دیوارۀ سرخرگ ها را کاهش می دهد.مصرف چربی های اشباع، چاقی،کم تحرکی و مصرف بیش از حدکلسترول، میزان لیپوپروتئین های کم چگال را افزایش می دهد.شکل 30  جذب گلوکزمایع بین یاخته ای یاختۀ پوششی پرز فضای رودهگلوکزگلوکزپروتئین انتقال دهندۀسدیمپتاسیممولکول پروتئینیآنزیم یاختۀپرزشکل 31  لیپید ها به شکلکیلومیکرون به مویرگ لنفی جذبمی شوند.یاختۀ پوششیمویرگ لنفی تشکیل کیلومیکرونمولکول های حاصل ز گوارش لیپیدهاانتشارضای بین یاخته ای فضای درون روده32فعّالیت یک برگۀ آزمایش خون را، که مواد موجود خون در آن ثبت شده است بررسی کنید. میزان طبیعیلیپوپروتئین پر چگال ) HDL (، لیپوپروتئین کم چگال ) LDL (، نسبت HDL/LDL و تری گلیسریددرخون چقدر است؟دربارۀ تفاوت چربی اشباع و غیر اشباع و اثر آن در تغذیه، اطلاعاتی جمع آ وری، و به کلاس ا رائه کنید.جذب آب و مواد معدنی: آب به روش اسمز و مواد معدنی به روش انتشار یا انتقال فعّال، جذبم یشوند؛ مثلاً کلسیم و آهن با انتقال فعّال، جذب م یشوند.جذب ویتامین ها: ویتامین های محلول در چربی) E ،D ،A و K(، مانند چربی ها و همراهآنها، جذب م یشوند. بنابراین اختلال در ترشح صفرا ممکن است به سوءِجذب این ویتامین ها وکمبود آنها در بدن منجر شود. ویتامین های محلول در آب با انتشار یا انتقال فعّال، جذب م یشوند.ویتامین »B12« با کمک عامل اخلی عده به روش درون بری، جذب می شود.رودۀ بزرگ و دفعابتدای رودۀ بزرگ رودۀ کور نام دارد که به آپاندیس ختم م یشود. ادامۀ رودۀ بزرگاز کولون بالارو، کولون افقی و کولون پایی نرو، تشکیل شده است که کولون پایین رو بهراس تروده منتهی می شود. در انتهای راس تروده، بنداره های داخلی )ماهیچۀ صاف(و خارجی )ماهیچۀ مخطط( قرار دارند )شکل 32 (. رودۀ بزرگ، پرز ندارد و یاخت ههایپوششی مخاط آن، مادۀ مخاطی ترشح م یکنند ولی آنزیم ترشح نمی کنند.مواد جذب نشده و گوار شنیافته، یاخت ههای مرده و باقی ماندۀ شیره های گوارشی،وارد رودۀ بزرگ می شوند. رودۀ بزرگ، آب و یو نها را جذب م یکند؛ در نتیجه، مدفوعبه شکل جامد در می آید. حرکات رودۀ بزرگ، آهسته انجام م یشوند. با ورود مدفوع بهراست روده، انعکاس دفع به راه  افتد و سرانجام دفع به صورت ارادی انجام م یشود.گردش خون دستگاه گوارشبر خلاف اندام های دیگر بدن، خون لولۀ گوارش به طور مستقیم به قلببرنمی گردد بلکه از راه سیاهرگ باب، ابتدا به کبد و سپس از راه سیاهرگ های دیگره قلب می رود )شکل 33 (. پس از خوردن غذا، میزان جریان خون دستگاه گوارشافزایش می یابد تا نیاز آن برای فعّالیت بیشتر تأمین شود و مواد مغذی جذب شده،به کبد منتقل شوند. در کبد، از مواد جذب شده، گلیکوژن و پروتئین ساخته می شودو موادی مانند آهن و برخی ویتامین ها نیز در آن ذخیره می شوند. پس از مدتی،جریان خون دستگاه گوارش به حالت معمول باز می گردد.بیشتر بدانیدبرای جذب کلسیم، ویتامین »D«لازم است. ویتامین »D« به ساختپروتئین انتقال دهندۀ کلسیم، کمکم یکند.شکل 33  سیاهرگ باب و وق کبدیشکل 32  بخش های انتهایی لولۀگوارش3تنظیم فرایندهای گوارشیدستگاه گوارش یک مرحله خاموشی نسبی )فاصله بین خوردن وعده های غذایی( و یک مرحلهفعّالیت شدید )بعد از ورود غذا( دارد. این دستگاه باید به ورود غذا پاسخ مناسبی بدهد؛ یعنی شیره هایگوارشی به موقع و به اندازۀ کافی ترشح وحرکات لولۀ گوارش به موقع انجام شوند تا غذا را با شیره هاخلوط کند و در طول لوله با سرعت مناسب حرکت دهد. فعّالیت بخش های دیگر بدن از جمله گردشخون نیز باید با فعّالیت دستگاه گوارش هماهنگ باشد. فعّالیتدستگاه گوارش را، مانند بخش های دیگر بدن، دستگاه هایعصبی و هورمونی تنظیم م یکنند.تنظیم عصبی دستگاه گوارش را بخشی از دستگاه عصبی بهنام دستگاه عصبی خودمختار انجام می دهد. فعّالیت این دستگاه،ناخودآگاه است؛ مثلاً وقتی ه غذا فکر می کنیم، بزاق ترشحمی شود. با فعّالیت دستگاه عصبی خودمختار، پیام عصبی مغز بهغده های بزاقی م یرسد و بزاق به شکل انعکاسی ترشح می شود.دیدن غذا و بوی آن نیز باعث افزایش ترشح بزاق می شوند.انجام فعّالیت های گوارشی با فعّالیت های بخش های دیگربدن نیز باید هماهنگ شود. مثلاً هنگام بلع و عبور غذا از حلق،مرکز بلع در بصل النّخاع، فعّالیت مرکز تنفس را که در نزدیک آنقرار دارد،مهار م یکند. در نتیجه، نای بسته و تنفس برای زمانیکوتاه، متوقف می شود .همان طور که در ساختار لوله گوارش دیدیم، در دیوارۀ این لوله)از مری تا مخرج( شبکه های یاخته های عصبی، وجود دارند. این شبکه ها تحرک و ترشح را در لولۀگوارش، تنظیم م یکنند. شبکه های عصبی روده ای می توانند مستقل از دستگاه عصبی خودمختار،فعّالیت کنند. اما دستگاه عصبی خود مختار با آنها ارتباط دارد و بر عملکرد آنها تأثیر می گذارد.در بخش های مختلف معده و روده، یاخته هایی وجود دارند که هورمون می سازند. این هورمون هابه خون می ریزند و همراه با دستگاه عصبی، فعّالیت های دستگاه گوارش را تنظیم م یکنند. سکرتین،یکی از این هورمون هاست. این هورمون از دوازدهه به خون ترشح می شود و با اثر بر لوزالمعده موجبمی شود ترشح بیکربنات افزایش یابد. گاسترین از بعضی یاخته های دیوارۀ معده که در مجاورت پیلورقرار دارند ترشح و باعث افزایش ترشح اسید معده و پپسینوژن می شود )شکل 35 (.شکل 34  شبکه های یاخته هایعصبی لولۀ گوارش در زیر مخاط ولایۀ ماهیچه ایشبکه هاییاخته های عصبی34بیشتر بدانیدباکتر یهای همزیست رودۀ بزرگو انتهای رودۀ باریک، زیمآب کافت کنندۀ سلولز دارند و گلوکزتولید م یکنند، اما بافت پوششی رودۀبزرگ نمی تواند این گلوکز را جذب کند.این باکتری ها، فولیک اسید و ویتامین»K« م یسازند که رودۀ بزرگ می تواندآنها را جذب کند. بخشی از گازهایروده از فعّالیت این باکتری ها به وجودم یآیند. علاوه بر آن، این باکتری هابا ترشح مواد سمی، باکتری هایبیمار یزا را می کشند و از یاخته هایپوششی رودۀ بزرگ حفاظت م یکنند.مصرف آنتی بیوتیک ممکن است،این باکتری های مفید را از بین ببرد.امروزه موادغذایی مانند ماست، باباکتری های مفید غنی سازی شده اندمحصولات زیست یار )پروبیوتیک(، تاتعداد این باکتری ها را در لولۀ گوارشافزایش دهند.بیشتر بدانیدابوالقاسم خلف ابن العباس زهراوینخستین کسی بود که از نخ هایتهیه شده از رودۀ جانوران، برایجراحی استفاده کرد. این نخ تنها مادۀطبیعی است که بدن آن را می پذیردو در بدن تجزیه می شود. ابو الحسناحمد بن محمد طَبَری، پزشک ودانشمند ایرانی سدۀ چهارم هجری ومؤلف کتاب «المعالجات البقراطیه »برای اوّلین بار در تاریخ پزشکی، برایشست و شوی معدۀ افرادی که دچارمسمومیت می شدند، از لوله استفادهمی کرد.وزن مناسب: علت افزایش اضافه وزن و چاقی در جوامع امروزی استفاده از غذا های پر انرژی)غذاهای پرچرب وشیرین(، عوامل روانی مانند غذا خوردن برای رهایی از تنش، شیوۀ زندگیِ کم تحرکاست. البتّه چاقی در برخی از افراد به ژن ها مربوط است. چاقی، سلامت فرد را به خطر می اندازد واحتمال ابت لابه بیماری هایی مانند دیابت نوع 2، انواعی از سرطان، تنگ شدن سرخرگ ها، سکتۀ قلبیو مغزی را افزایش می دهد.از سوی دیگر، فرادی که کمتر از نیاز غذا می خورند و در نتیجه، لاغر می شوند.به علّت کاهشدریافت مواد مغذی دچار مشکلاتی مانند کم خونی و کاهش استحکام استخوان ها می شوند. تبلیغاتو فشار اجتماعی در تمایل افراد به کاهش وزن بیش از حد نقش دارد.برای تعیین وزن مناسب، از نمایه تودۀ بدنی استفاده می کنند. این نمایه از رابطۀ زیر محاسبهمی شود:جرم ) Kg ( = نمایۀ تودۀ بدنیمربع قد ) )m2تعیین وزن مناسب بر اساس نمایۀ تودۀ بدنی برای افراد در سنین مختلف، متفاوت است. از آنجاکه افراد کمتر از بیست سال در سن رشد قرار دارند، برای بررسی مناسب بودن وزن این افراد،نمایۀتودۀ بدنی آنها را با افراد هم سن و هم جنس، مقایسه می کنند.البته وزن هر فرد به تراکم استخوان، مقدار بافت ماهیچه و چربی بدن او بستگی دارد. بنابراینقط افراد تخصص می توانند دربارۀ مناسب بودن وزن فرد، قضاوت کنند.شکل 35  هورمون های سکرتین وگاسترین به خون می ریزند.کبدکیسه صفراسکرتیندوازدههرگ خونیگاسترینغذا35واژه شناسیکرتین به معنی مادۀ ترشح شدهاست. سکرتین نخستین هورمونکشف شده است.گاسترین: گاستر واژ های یونانیبه معنی معده است و گاسترین بهترشح می کند.با استفاده از نمودارها و جدول زیری توان مشخص کرد آیا افراد بین14 تا 20 سال اضافه وزن یا چاقیاحتمالی دارند یا نه. اما برای بررسیدقیق موضوع باید به متخصصمراجعه کرد.جدول درصد نمایۀ تودۀ بدنی برایافراد کمتر از 20 سال، براساسنمودار روبه رودرصد نمایۀ تودۀبدنی وضعیت وزن95 و بیشتراز آن چاق۸۵ تا ۹۵ اضافه وزن۵ تا ۸۵ وزن طبیعیکمتر از 5 کمبود وزنفعّالیت دربارۀ موضوع های زیر اطلاعات جمع آوری کنید.1 نمایۀ تودۀ بدنی فراد بیشتر از بیست سال را چگونه تفسیر می کنند؟2 ذخیرۀ بیش از اندازۀ چربی در کبد موجب بیماری «کبد چرب » می شود. چگونه می توان از این بیماری پیشگیری کرد؟نمودار نمایۀ تودۀ بدنی بر اساس سن برای دختران و پسران بین 14 تا 20 سالبیشتر بدانیددختران پسران سن )سال( سن )سال(kg/m2BMI______36برخی از جانداران، مواد مغذی را از سطح یاخته یا بدن و به طور مستقیم ازمحیط، دریافت م یکنند. این محیط، آب دریا، دستگاه گوارش یا مایعات بدنجانوران میزبان است، کرم کدو نیز که فاقد دهان و دستگاه گوارش است، موادمغذی را از سطح بدن جذب م یکند.کُریچه )واکوئول( گوارشی: در پارامسی، حرکت مژک ها غذا را از محیط بهحفرۀ دهانی منتقل م یکند. در انتهای حفره، کُریچه غذایی تشکیل می شود. کُریچهغذایی درون سیتوپلاسم حرکت م یکند. اندامکی به نام کافنده تن )لیزوزوم(، کهدارای آنزیم های گوارشی است به آن می پیوندد و آنزیم های خود را به درون کُریچهآزاد می کند. در نتیجه، کُریچه گوارشی تشکیل می شود. مواد گوارش یافته از اینکریچه خارج می شوند و مواد گوارش نیافته در آن باقی می مانند. به این کُریچه،کُریچه فعی می گویند. محتویات این کُریچه از راه منفذ دفعی یاخته خارج می شود.حفرۀ گوارشی: گوارش در بی مهرگانی مانند مرجان ها، در کیسۀ منشعبی بهنام حفرۀ گوارشی انجام می شود. این حفره فقط یک سوراخ برای ورود و خروج مواددارد. گردش مواد نیز درون همین کیسه و انشعابات آن انجام می شود. یاخته هایی دراین حفره، آنزیم هایی ترشح م یکنند که فرایند گوارش برون یاخته ای را آغاز م یکنند.یاخته های این حفره، ذره های غذایی را با ذره خواری )فاگوسیتوز( دریافتم یکنند. فرایند گوارش درون یاخته ای در کُریچه های غذایی ادامه می یابد. ذراتغذایی با درون بری وارد یاخته می شوند.گفتار ۴ تنوع گوارش در جاندارانشکل 36  کرم کدوشکل 37  گوارش درون یاخته ایدر پارامسیذره های غذاحفرۀ دهانیکُریچه غذاییکُریچه دفعیمنفذ دفعیکافنده تن، حاویآنزیم هایگوارشیشکل 38  حفرۀ گوارشی ر هیدر )ازگروه مرجانیان (حفرۀ گوارشییاخته هایپوشانندهحفرۀ گوارشیذره های غذابازوهادهان37چینه دانسنگدانرودهدهانمخرجحلقمریلولۀ گوارش: این لوله در اثر تشکیل مخرج، شکل می گیرد و امکان جریان یک طرفۀ غذا رابدون مخلوط شدن غذای گوارش یافته و مواد دفعی فراهم م یکند. در نتیجه، دستگاه گوارش کاملشکل می گیرد. در ادامه، نمونه هایی از این دستگاه ارائه می شود.ملخ، حشره ای گیاه خواراست و با استفاده از آروار هها،مواد غذایی را خرد و به دهانمنتقل می کند. بزاق، غذا رابرای عبور از لولۀ گوارش لغزندهم یکند. آمیلاز بزاق، گوارشکربوهیدرا تها را آغاز م یکند.غذای خرد شده از طریق مری بهچین هدان وارد م یشود. چینه دانبخش حجیم انتهای مری استه در آن غذا ذخیره و نرم می شود.گوارش کربوهیدرات ها در چین هدان ادامه م ییابد؛سپس ذا به بخش کوچکی به نام پیش معده واردمی شود. دیوارۀ پی شمعده دندانه هایی دارد کهبه خرد شدن بیشتر مواد غذایی کمک م یکنند.معده و کیسه های معده، آنزی مهایی ترشح م یکنندکه به پی شمعده وارد م یشوند.حرکات مکانیکیپی شمعده و عملکرد آنزی مها، ذرات ریزی ایجادمی کنند که به کیسه های معده وارد و گوارشبرو نیاخته ای کامل م یشود. جذب، در معدهایپیراشامهصورت م یگیرد. مواد گوارش نیافته پس از عبور ازروده به راس تروده وارد و آب و یو نهای آن جذبم یشوند و سرانجام مدفوع از مخرج دفع م یشود.جانوران دیگری مانند کرم خاکی و پرندگاندان هخوار نیز چین هدان دارند که در آن غذا ذخیرهمی شود. این ساختار به جانور امکان م یدهد تا بادفعاتِ کمترِ تغذیه، انرژی مورد نیاز خود را تأمین کند.سنگدان از بخش عقبی معده تشکیل م یشودو دارای ساختاری ماهیچه ای است. سنگریز ههایی شکل 41  لولۀ گوارش پرندۀدانه خوارشکل 40 – لولۀ گوارش ملخشکل 40  لولۀ گوارش کرم خاکیچینه دانمریپیش معدهمعدهکیسه های معدهغده های بزاقیمخرج روده رودهراست رودهچینه دانسنگدانرودۀ بزرگرودۀ باریککبدمخرجمریمعدهشکل 39  لولۀ گوارش ملخ38که پرنده می بلعد، فرایند آسیا بکردن غذا را تسهیل م یکنند.پستانداران شخوارکننده، نظیر گاو و گوسفند، معدۀ چهار قسمتی دارند. در این جانوران، معده،شامل کیسۀ بزرگی به نام سیرابی؛ بخش کوچکی به نام نگاری؛ یک اتاقک لای هلایه به نام هزارلا ومعدۀ واقعی یا شیردان است. اینجانوران به سرعت غذا می خورندتا در فرصت مناسب یا مکانیامن، غذا را با نشخوارکردن وارددهان کنند و بجوند. ابتدا غذاینیمه جویده به سرعت بلعیده ووارد سیرابی م یشود و در آنجا درمعرض میکرو بها قرار م یگیرد.میکروب ها به کمک حرارت بدن،ترشح مایعات و حرکات سیرابی، تاحدودی توده های غذا را گوارشمی دهند. این توده ها به نگاریوارد و به دهان برم یگردند. در این زمان غذا به طور کامل، جویده و دوباره به سیرابی وارد م یشود؛ بیشترالت مایع پیدا م یکند و سپس به نگاری جریان م ییابد. مواد از آنجا به هزارلا رفته، تا دودی آبگیریو سرانجام به شیردان وارد م یشود. در این محل آنزی مهای گوارشی وارد عمل م یشوند و گوارش ادامهپیدا م یکند.در نشخوار کنندگان، وجود میکرو بها برای گوارش سلولز ضروری است. سلولز مقدار زیادی انرژیدارد ولی اغلب جانوران فاقد توانایی تولید آنزیم سلولاز برای گوارش آن هستند.در گیا هخواران غیرنشخوارکننده، عمل گوارش میکروبی، پس از گوارش آنزیمی صورت م یگیرد.مثلاً در اس ب، میکروب هایی که در رودۀ کورِ جانور زندگی می کنند، سلولز را آب کافت می کنند.از آنجا کهگوارش سلولز در رودۀ باریک این جانور انجام نمی شود، بخشی از مواد غذایی دفع می شوند.فعّالیت دربارۀ موضوع های زیر اطلاعات جمع آوری کنید.1 طول لولۀ گوارش، در علف خواران و گوشت خواران متفاوت است. علت این تفاوت چیست؟2 گوارش ر نشخوار کنندگانی مثل گاو، با گرم شدن کرۀ زمین چه رابطه ای دارد؟شکل ۴2  معدۀ چند قسمتینشخوار کنندهسیرابیهزارلاشیردانرودهنگاریمری134بادلات گازینفس کشیدن، یکی از ویژگی های آشکار در بسیاری از جانوران است. اما آیا در همۀ جانوران به یک شکل انجام می شود؟   هدف از آن چیست؟ در ذهن بسیاری از ما، نفس کشیدن به معنای زنده بودن است. برای تشخیص اینکه آیا فردی زنده است یا نه، غالباً نگاه می کنیم که آیا نفس م یکشد یا خیر. به نظر می رسد این فرایند، کاری حیاتی را برای ما انجام می دهد. اما این کارِ حیاتی چیست؟هوای آلوده به کدام بخش دستگاه تنفسی آسیب می رساند؟ افرادی که به دخانیات روی می آورند، چگونه به بدن خود آسیب می رسانند؟ اینها فقط بخشی از پرسش هایی است که پاسخ آنها را با مطالعۀ ین فصل به دست خواهیم آورد.چرا نفس می کشیم؟ارسطو، معتقد بود که نفس کشیدن باعث خنک شدن قلب می شود. او نمی دانست که هوا خود مخلوطی از چند نوع گاز است. بنابراین هوای دمی و بازدمی را از نظر ترکیب شیمیایی یکسان می دانست. اما آیا واقعاً چنین است؟ مقایسۀ وای می و بازدمی نشان می دهد که این دو هوا با هم متفاوت اند. هوای دمی، اکسیژن بیشتری دارد امّا در هوای بازدمی، کربن دی اکسید نسبت به هوای دمی بیشتر است. بنابر این، اهمیت فرایند تنفس از آنچه که ارسطو می پنداشت فراتر است. درک این اهمیت، زمانی ممکن شد که آدمی توانست ارتباط دستگاه تنفس و دستگاه گردش خون را بیابد.دستگاه گردش خون، خون را از اندام های بدن جمع آوری می کند و به سوی شش ها می آورد. این خون که به خون تیره معروف است اکسیژنِ کم، اما کربن دی اکسیدِ زیادی دارد. در شش ها خون، کربن دی اکسید را از دست می دهد و از هوا اکسیژن می گیرد و به خون روشن تبدیل می شود. خون روشن توسط دستگاه گردش خون به اندام ها و یاخته ها فرستاده می شود. به این ترتیب، همواره به یاخته های بدن، اکسیژن می رسد و کربن دی اکسید از آنها دور می شود. اما این کار چه ضرورتی دارد؟در فصل قبل دیدیم که یاخته ها چگونه مواد مغذی را ه دست می آورند. انرژی مواد مغذی، مثل گلوکز، باید ابتدا به انرژی نهفته در ATP تبدیل شود. واکنش خلاصه شدۀ این تبدیل، به این صورت است:ATP + آب + کربن دی اکسید ADP و فسفات + اکسیژن + گلوکزاین واکنش که تنفس یاخته ای نام دارد، علت نیاز به اکسیژن را توجیه می کند. اما کربن دی اکسید چرا باید دور شود؟ یکی از علل زیان بار بودن کربن دی اکسید این است که می تواند با آب واکنش داده، کربنیک اسید تولید کند و pH را کاهش دهد. این تغییر pH باعث تغییر ساختار پروتئین ها می شود که می تواند عملکرد پروتئین ها را مختل کند. از آنجا که بسیاری از فرایندهای یاخته ای را پروتئین ها انجام م یدهند؛ از بین رفتن عملکرد آنها اختلال گسترد های را در کار یاخته ها و بافت ها ایجاد م یکند. در واقع، افزایش کربن دی اکسید، خطرناک تر ز اهش اکسیژن است.گفتار ۱ ساز و کار دستگاه تنفس در انسانشکل 1 یاخته های بدن، گازهای تنفسی را با خون مبادله م یکنند و خون در شش ها این گازها را با هوا مبادله می نماید.بیشتر بدانیدعوامل مختلفی بر عملکرد یاخته های مژ کدار اثر م یگذارند. هوای خیلی سرد، حرکت مژک های لایۀ مخاطی را کند م یکند. دود سیگار و قلیان و بعضی از آلاینده های شیمیایی موجود در هوا، باعث مرگ یاخته های مژ کدار م یشوند.فعّالیت آیا هوای دمی با هوای بازدمی متفاوت است؟پژوهش های دانشمندان در ابتدا، وجود سه گاز نیتروژن، اکسیژن و کربن دی اکسید را در هوا نشان داد. در این آزمایش، هوای دمی و بازدمی را از نظر مقدار نسبی کربن دی اکسید بررسی م یکنیم. اما چگونه می توان مقدار کربن دی اکسید را در هوا تشخیص داد؟برای انجام این آزمایش می توان از محلول آب آهک )بی رنگ(یا برم تیمول بلو رقیق )آبی رنگ( که معرّف کربن دی کسیدهستند استفاده کرد. با دمیدن کربن دی اکسید به درون این محلول ها،آب آهک شیری رنگ و برم تیمول بلو، زرد رنگ می شود.1 دستگاه را مطابق شکل سوار کنید. انتهای لولۀ بلند را درون محلول و انتهای لولۀ کوتاه را در بالای محلول قرار دهید.2 به آرامی از طریق لولۀ مرکزی، عمل دم و بازدم را انجام دهید. در هنگام دم، در کدام ظرف، حباب هوا مشاهده می شود؟ هنگام بازدم چطور؟3 دم و بازدم را ادامه دهید تا رنگ معرّف در یکی از ظرف ها تغییر کند. آن را یادداشت کنید.4 چند دقیقۀ دیگر نیز به دم و بازدم ادامه دهید و تغییرات بعدی رنگ را در هر دو ظرف مشاهده، و یادداشت کنید.5  اکنون به پرسش های زیر پاسخ دهید:الف( چرا هوای دمى، به یک ظرف و هوای بازدمی، به ظرف دیگر وارد می شود؟ب( نخست در کدام ظرف تغییر رنگ مشاهده کردید؟پ( آیا معرّف در هر دو ظرف سرانجام تغییر رنگ داد؟ این موضوع چه چیزی را برای ما روشن می کند؟بخش های عملکردی ستگاه تنفساز نظر عملکرد، می توان دستگاه تنفس را به دو بخش اصلی به نام های بخش هادی و بخش مبادله ای تقسیم کرد.بخش هادیبخش هادی، از مجاری تنفسی ای تشکیل شده است که هوا را به درون و بیرون دستگاه تنفسی هدایت م یکنند و آن را از ناخالصی ها، مثل میکروب های بیمار یزا و ذرات گرد و غبار، پاک سازی و نیز، گرم و مرطوب م یکنند تا برای مبادلۀ گازها با خون آماده شود. از بینی تا نایژک انتهایی به بخش هادی تعلق دارد.ابتدای مسیر ورود هوا در بینی، از پوست نازکی پوشیده شده است که موهای آن، مانعی در برابر ورود ناخالصی های هوا ایجاد م یکند. با پایان یافتن این پوست در بینی، مخاط مژ کدار آغاز می شود که در سراسر مجاری هادی ادامه پیدا م یکند. این مخاط، یاخته های مژ کدار فراوان و ترشحات مخاطی دارد. در این ترشحات مواد ضد میکروبی وجود دارد.ترشحات مخاطی، ناخالصی های هوا را ضمن عبور به دام م یاندازد. مژک ها با حرکت ضربانی خود، رشحات مخاطی و ناخالصی های به دام افتاده در آن را به سوی حلق م یرانند. در آنجا یا به دستگاه گوارش وارد شده، شیرۀ معده آنها را نابودمی کند یا به خارج از بدن هدایت م یشوند. ترشحات مخاطی، هوا را مرطوب م یکنند. مرطوب کردن هوا برای تبادل گازها ضرورت دارد چون گازها تنها در صورتی می توانند بین شش ها و خون مبادله شوند که محلول در آب باشند.در بینی، شبک های وسیع از رگ هایی با دیوارۀ نازک وجود دارد که هوا را گرم م یکند. این شبکه به سطح درونی بینی بسیارنزدیک است، بنابراین آسیب پذیری بیشتری دارد و آسان تر از دیگر نقاط، دچار خو نریزی می شود. هوا با عبور از بینی، دهان، یا هر دو، به حلق وارد می شود )شکل 3(. حلق، گذرگاهی است ماهیچه ای که هم هوا و هم غذا از آن عبور می کند. انتهای حلق به یک دو راهی ختم می شود. در این دو راهی، حنجره در جلو و مری در پشت قرار دارد. حنجره در ابتدای نای واقع است و در تنفس، دو کار مهم انجام م یدهد . کی آنکه دیوارۀ غضروفی آن، مجرای عبور هوا را باز نگه م یدارد و دیگر آنکه درپوشی به نام برچاکنای )اپی گلوت( دارد که مانع ورود غذا به مجرای تنفسی می شود. دیوارۀ نای، حلقه های غضروفی شبیه به نعل اسب یا حرف Cدارد که مجرای نای را همیشه باز نگه م یدارند )شکل 4(. دهانۀ غضروف )دهانۀ حرف C( به سمت مری قرار دارد. نبودن غضروف در این قسمت، حرکت لقمه های بزرگ غذا و سیر حرکات کرمی را در مری آسان م یکند. ساختار دیوارۀ نای در شکل 5 نشان داده شده است. نای، در انتهای خود، به دو شاخه تقسیم می شود و نایژه های اصلی را پدید می آورد. هر نایژۀ  اصلی به یک شش وارد شده، در آنجا به نایژه های باریک تر تقسیم می شود )شکل 6(. همچنان که از نایژۀاصلی به سمت نایژه های باریک تر پیش می رویم، از مقدار غضروف کاسته می شود. انشعابی از نایژهکه دیگر غضروفی ندارد، نایژک نامیده می شود.شکل ۳ حلق  نجرهکل 4 حلقه های غضروفی نایشکل 2 در مخاط نای سلول های استوانه ای مژک دار قرار دارند.واژه شناسیبرچاکنایEpiglottis( / اپی گلوت(اپی گلوت زبانه ای است که در بالایحنجره قرار دارد و مانع ورود غذا بهنای می شود. چاکنای به معنایشکاف میان تارهای صوتی استکه در حنجره وجود دارد. اپی گلوتدریچه ای است که این شکاف رامی پوشاند. پس برچاکنای به معنایپوشاننده چاکنای همان معنی رای دهد که در آن بر به معنای بالا ورو به کار رفته است.43شکل ۵  ساختار بافتی دیوارۀ نای.دیوارۀ نای از بیرون به درون شاملچهار لایه است:1 پیوندی2 غضروفی ماهیچه ای3 زیر مخاط4 مخاطشکل 8  یاخته های درشت خوار درحبابک هابه علت نداشتن غضروف، نایژک ها می توانند تنگ و گشادشوند. این ویژگی نایژک ها به دستگاه تنفس امکان م یدهد تابتواند مقدار هوای ورودی یا خروجی را تنظیم کند. آخرین انشعابنایژک ر بخش هادی، نایژک انتهایی نام دارد.بخش مبادله ایبخش مبادله ای، با حضور اجزای کوچکی به نام حبابکمشخص می شود )شکل 7(. نایژکی را که روی آن حبابکوجود دارد، نایژک مبادله ای می نامیم. نایژک مبادل های درانتهای خود به ساختاری شبیه به خوشۀ انگور ختم می شود کهاز اجتماع حبابک ها پدید آمده است. هر یک از این خوشه ها رایک کیسۀ حبابکی م ینامند.مخاط مژ کدار در نایژک مبادله ای به پایان می رسد،بنابراین کیسه های حبابکی، ساز و کار دیگری برای مقابله باناخالصی های هوا دارند که آخرین خط دفاع دستگاه تنفسیبه شمار می رود.ر حبابک ها، گروهی از یاخته های دستگاه ایمنی بدن به نام درشت خوار )ماکروفاژها( مستقرشده اند )شکل 8(. این یاخته ها، باکتری ها و ذرات گرد و غباری را که از مخاط مژ کدار گریخت هاندنابود م یکنند. درشت خوارها یاخته هایی با ویژگی بیگانه خواری و توانایی حرکت اند. این یاخته ها، نهقط ر کیسه های حبابکیِ شش ها، بلکه در دیگر نقاط بدن نیز حضور دارند.ورود هوا به کیسه های حبابکی باعث افزایش حجم آنها می شود اما این کیسه ها در برابر انبساطشکل 7 بخش مبادله ای دستگاهتنفساز آب، سطحی را که درتماس با هواست پوشانده است و بنابراین نیروی کشش سطحیآب در برابر باز شدن مقاومت م یکند. ماد های به نام عامل سطحفعال )سورفاکتانت( که از بعضی از یاخته های حبابک ها ترشحی شود با کاهش نیروی کشش سطحی، باز شدن کیسه ها راآسان می کند )شکل 9(. عامل سطح فعال در اواخر دوران جنینیساخته می شود، به همین علت در بعضی از نوزادانی که زودهنگامبه دنیا آمد هاند عامل سطح فعال به مقدار کافی ساخته نشده استو بنابراین به زحمت نفس م یکشند.اطراف حبابک ها را مویرگ های خونی فراوان، احاطه کرد هاندو به این ترتیب، امکان تبادل گازها بین هوا و خون فراهم شدهاست )شکل 10 (.برای اینکه اکسیژن و کربن دی اکسید بین هوا و خون مبادلهشوند، این مولکول ها باید از ضخامت دیوارۀ حبابک ها و دیوارۀمویرگ ها عبور کنند. هر دو دیواره، از بافت پوششی سنگ فرشییک لایه ساخته شده اند که بسیار نازک است. در جاهای متعدد،بافت وششی حبابک و مویرگ هر دو از یک غشای پایۀ مشترکاستفاده م یکنند؛ درنتیجه مسافت انتشار گازها به حداقل ممکنرسیده است )شکل 11 (.شکل 11  دیوارۀ حبابک از دو نوعیاخته ساخته شده است. نوع اوّل،سنگ فرشی است و فراوان تر است.نوع دوم، با ظاهری کاملاً متفاوت، بهتعداد خیلی کمتر دیده می شود و ترشحعامل سطح فعال را بر عهده دارد.درشت خوارها را جزءِ یاخت ههای دیوارۀبابک، طبق هبندی نم یکنند.شکل ۱۰ مویرگ های خونی فراوان، اطراف حبابک ها را احاطه کرده اند.یاهرگ ششیسرخرگ ششیخون تیرهخون روشنشکل 9 عامل سطح فعال درفضای درون حبابک45حمل گازها در خونکار دستگاه تنفس با همکاری دستگاه گردش خون، کامل می شود. خون، اکسیژن را به یاخته هام یرساند و کربن دی اکسید را از آنها می گیرد و به سمت شش ها می آورد تا از بدن خارج شود.در دمای بدن، کسیژن و کربن دی اکسید به مقدار کمی در خوناب حل می شوند. تنها 3 درصداز اکسیژن و 7 درصد از کربن دی اکسیدی که در خون جابه جا می شود به صورت محلول در خونابحمل م یشوند. بنابراین به ساز و کار دیگری برای حمل این مولکول ها در خون نیاز است.گویچۀ قرمز سرشار از هموگلوبین است. هموگلوبین، پروتئینی است که از چهار زنجیرۀآمینو اسیدی تشکیل شده است. هر رشته، به یک گروه غیرپروتئینی به نام هِم متصل است. هر گروهِهِم یک اتم آهن دارد که می تواند به طور برگشت پذیر به یک مولکول اکسیژن متصل شود؛ یعنیاینکه اکسیژنِ متصل شده، توانایی جدا شدن از هموگلوبین را نیز دارد. غلظت اکسیژن در اطرافهموگلوبین مشخص م یکند که باید اکسیژن به هموگلوبین متصل یا از آن جدا شود. در شش ها کهغلظت اکسیژن در خونِ مویرگ های ششی زیاد است، اکسیژن به هموگلوبین م یپیوندد و در مجاورتبافت ها، که غلظت اکسیژن به علت مصرف شدن توسط یاخته ا اهش یافته است، اکسیژن ازهموگلوبین جدا و به یاخته ها داده می شود. پیوستن یا گسستن کربن دی اکسید نیز تابع غلظت آناست. در مجاورت بافت ها، کربن دی اکسید به هموگلوبین متصل و در شش ها از آن جدا می شود.کربن مونوکسید، مولکول دیگری است که می تواند به هموگلوبین متصل شود با این تفاوت کهوقتی متصل شد، به آسانی جدا نمی شود. محل اتصال این مولکول به هموگلوبین، همان محل اتصالاکسیژن است. بنابراین کربن مونواکسید با اتصال به هموگلوبین، مانع پیوستن اکسیژن می شود وچون به آسانی جدا نمی شود ظرفیت حمل اکسیژن را در خون کاهش می دهد. این وضعیت ممکناست چنان شدید باشد که به مرگ منجر شود. از این رو کربن مونواکسید گاز سمی به شمار م یرود.تنفس این گاز باعث مسمومیت می شود و به گاز گرفتگی شهرت دارد.هموگلوبین 97 درصد اکسیژن و 23 درصد کربن دی اکسید خون را حمل م یکند. چنان کهملاحظه می شود هموگلوبین سهم متری ر حمل کربن دی اکسید دارد.70 درصد کربن دی اکسید ب هصورت یون بیکربنات حمل می شود. در گویچه قرمز، آنزیمی بهنام کربنیک انیدراز هست که کربن دی اکسید را با آب ترکیب می کند و کربنیک اسید پدید می آورد.کربنیک اسید به سرعت به یون بیکربنات و هیدروژن تجزیه می شود. یون هیدروژن به هموگلوبینم یپیوندد و به همین علت، هموگلوبین مانع اسیدی شدن خون می شود. یون بیکربنات از گویچهقرمز خارج و به خوناب وارد می شود. با رسیدن به شش ها، کربن دی اکسید از ترکیب یون بیکربناتآزاد می شود و از آنجا به هوا انتشار می یابد.بیشتر بدانیدگاز کربن مونوکسید، بدون رنگ،بو یا طعم است و بنابراین وجود آندر محیط، قابل تشخیص نیست؛به همین علت آن را قاتل خاموشم ینامند. این گاز در دود حاصل ازسوختن ناقص سوخت های فسیلیمثل نفت و گاز پدید م یآید. به همینعلت اطمینان از خروج دود وسایلیکه از سوخت فسیلی به ویژه گازاستفاده م یکنند املاً ضرورت دارد.شکل 12  هموگلوبیناکسیژن گیریدر شش هااکسیژن دهیدر بافت هاگروه هِم زنجیرۀ آمینو اسیدیاتم آهن46تهویۀ ششی شامل دو فرایند دم و بازدم است. برای درک چگونگی دم و بازدم، لازم است ابتدا باساختار و عمل شش ها آشنا شویم.شش هاشش ها درون قفسۀ سینه و روی پردۀ ماهیچ های دیافراگم قرار دارند. شش چپ به علت مجاورتبا قلب، از شش راست قدری کوچک تر است. بیشتر حجم شش ها را کیسه های حبابکی به خودختصاص داد هاند و ساختاری اسفنج گونه را به شش م یدهند. مویرگ های خونی فراوان، که اطرافکیسه های حبابکی را همچون تار عنکبوت احاطه کرده، دیگر جزء فراوان در شش ها است. بنابراینشش را می توان عمدتاً مجموع های از لوله های منشعب شونده، کیسه های حبابکی و رگ ها دانستکه از بیرون توسط یک بافت پیوندی احاطه شده است.هر یک از شش ها را پرد هایدو لایه به نام پردۀ جنبفراگرفته است )شکل 13 (. یکیاز لایه های این پرده، به سطحشش چسبیده و لایۀ دیگر بهسطح درونی قفسۀ سینه متصلاست. درون پردۀ جنب، فضایاندکی است که از مایعی به ناممایع جنب، پر شده است. فشاراین مایع از فشار جو کمتر استو باعث می شود شش ها درحالت بازدم هم نیمه باز باشند.در صورتی که قسمتی از قفسهسینه سوراخ شود شش ها جمعمی شوند.ش شها دو ویژگی مهم دارند: یکی پیروی از حرکات قفسۀ سینه و دیگری کشسانی.هنگامی که قفسۀ سینه منبسط م یشود ش شها نیز منبسط م یشوند. در نتیجه، فشار هوای درون ش شهاکم شده، هوای بیرون به درون ش شها کشیده م یشود. اما باید توجه داشت که به علت ویژگی کشسانی،ش ها در برابر کشیده شدن، مقاومت نیز نشان م یدهند و تمایل دارند به وضعیت اولیۀ خود بازگردند. ویژگیکشسانی ش شها در بازدم نقش مهمی دارد.گفتار 2 تهویۀ ششیشکل 13  شش ها و قفسۀ سینهماهیچه هایبین دنده ایماهیچه هایبین دنده ایپردۀ جنب)داخلی(فضای درونپردۀ جنبردۀ جنب)خارجی(شدندهدیافراگمشش47دم، فرایندی است که درنتیجۀافزایش حجم قفسۀ سینه رخمی دهد. در این رویداد، دو عاملدخالت دارد. اوّل، ماهیچۀ دیافراگم)میان بند( که در حالت استراحت،گنبدی شکلا ستا ما وقتی منقبضم یشود، به حالت مسطح در م یآید.دوم، انقباض ماهیچ ههای بیندند های خارجی که دند هها را بهسمت بالا و جلو جابه جا م یکند وجناغ را به جلو م یراند)شکل 14 (.در تنفس آرام و طبیعی، دیافراگمنقش اصلی را بر عهده دارد. در دمِعمیق، انقباض ماهیچ ههای ناحیۀ گردن نیز، به افزایش حجم قفسۀ سینه کمک م یکند.با به استراحت در آمدن ماهیچۀ دیافراگم و ماهیچه های بین دند های خارجی، و بر اثر ویژگیکشسانی شش ها، حجم قفسۀ سینه و در نتیجه، حجم شش ها کاهش می یابد وهوای رون آنها بهبیرون رانده می شود. در بازدم عمیق، انقباض ماهیچه های بین دند های داخلی و نیز ماهیچه هایشکمی، به کاهش حجم قفسۀ سینه کمک م یکند.فعّالیت تشریح شش گوسفند1 ویژگی ظاهری: شش به علت دارا بودن کیسه های حبابکی فراوان، حالتی اسفنج گونه دارد. ششراست از شش چپ بزرگ تر است. شش راست از سه قسمتیا لپ )لوب( و شش چپ از دو قسمت تشکیل شده است.2 تشخیص شش راست و چپ: اگر در نمونه ای کهتهیه کرد هاید مری نیز وجود دارد، به محل قرارگیری آنتوجه کنید. نای در جلو و مری درپشت قرار گرفته است و بهاین ترتیب می توانید سطح جلویی و پشتی نای و شش ها )ودر نتیجه راست و چپ آنها( را نیز مشخص کنید.مری را جدا کنید. برای تشخیص سطح جلویی و پشتینای در حالتی که مری از آن جدا شده است، کافی است ه یادداشته باشید که غضرو فهای نای C شکل اند. این وضعیتباعث م یشود که در نای، قسمت دهانۀ حرف C از سایرشکل 14  افزایش و کاهش حجمقفسۀ سینه در دم و بازدم عادیبازدَم دَمماهیچۀ بین دنده ایخارجی در حال استراحت ماهیچۀبین دنده ایخارجی در حالانقباضماهیچۀ بین دنده ایداخلی و ماهیچه هایشکمی تنها در بازدمِعمیق منقبض می شوند.قفسۀ سینه وشش ها منقبضقفسۀ سینه وشش ها منبسطدیافراگم در حال دیافراگم منقبض است.استراحت48قسمت ها نرم تر باشد. با لمس کردن، این قسمت را پیدا کنید. این قسمت، محل اتصال نای به مری و بنابراین سطح پشتی نای است.3 بررسی انبساط پذیری شش ها: با یک تلمبه از نای به درون شش ها بدمید و خاصیت انبساط پذیری و قابلیت کشسانیشش ها را مشاهده کنید.4 بررسی ساختارهای درونی: نای را از قسمت رم آن )دهانۀ حرف C( در طول، برش دهید تا به نزدیکی شش ها برسید. درنای گوسفند، قبل از دو نایژۀ اصلی، یک انشعاب سوم هم مشاهده می شود که به شش راست می رود. مدخل این انشعاب و بعدنایژه های اصلی را مشاهده کنید.برش طولی نای را از مدخل نایژۀ اصلی ادامه دهید. دقت کنید که بریدن نایژۀ اصلی به سادگی نای نیست و این به علت ساختارغضروف های نایژه است که در ابتدا به صورت حلقۀ کامل و بعد به صورت قطعه قطعه است. در طول نای، مدخل های نایژه هایبعدی قابل مشاهده است.اگر تکه ای از شش را ببُرید، در مقطع آن سوراخ هایی را مشاهده م یکنید که به سه گروه قابل تقسی ماند. نایژه ها، سرخرگ هاو سیاهرگ ها. لبۀ نایژه ها به علت دارا بودن غضروف، زبر است و به این ترتیب از رگ ها قابل تشخیص است. سرخرگ ها یوارۀمحکم تری نسبت به سیاهرگ ها دارند و به همین علت، برخلاف سیاهرگ ها دهانۀ آنها حتی در نبود خون هم باز است اما دهانۀسیاهرگ ها در نبود خون بسته است.اگر تک های از شش را ببرید و در ظرفی پر از آب بیندازید خواهید دید که روی سطح آب شناور می ماند. چرا؟حجم های تنفسیقدار هوایی که به شش ها وارد یا از آن خارج می شود به چگونگی دم و بازدم ما بستگی دارد.بنابراین، حجم های مختلفی از هوا را می توان به شش وارد و یا از آن خارج کرد. حجم های تنفسیرا با دستگاه دَم سنج )اسپیرومتر( اندازه می گیرند. نموداری که دم سنج از دم و بازدم های فرد رسممی کند، دَم نگاره )اسپیروگرام( نامیده می شود. تحلیل دم نگاره در تشخیص درست بیماری هایششی کاربرد دارد.به مقدار هوایی که در یک دم عادی وارد یا در یک بازدم عادی خارج می شود حجم اری م یگویند.حجم جاری حدود 500 mL می باشد. از حاصل ضرب حجم جاری در تعداد تنفس در دقیقه، حجمتنفسی در دقیقه به دست م یآید.اما م یدانیم که با دم یا بازدم عمیق می توانیم مقدار بیشتری هوا را به شش ها وارد یا از آنها خارجکنیم. حجم ذخیرۀ دمی، به مقدار هوایی گفته می شود که می توان پس از یک دم معمولی، با یک دمعمیق، به شش ها وارد کرد. حجم ذخیرۀ بازدمی، به مقدار هوایی گفته می شود که می توان پس از یکبازدم معمولی، با یک بازدم عمیق از شش ها خارج کرد. حتی بعد از یک بازدم عمیق، مقداری هوا درشش ها باقی می ماند و نمی توان آن را خارج کرد. این مقدار را حجم باقی مانده م ینامند. حجم باقیمانده، اهمیت زیادی دارد چون باعث می شود حبابک ها همیشه باز بمانند. همچنین تبادل گازها رادر فاصلۀ بین دو تنفس ممکن می سازد.49باید وجه کرد که بخشی از هوای دمی در بخش هادی دستگاه تنفس می ماند و به بخش مبادله اینم یرسد. به این هوا که درحدود 150 میلی لیتر است، هوای مرده م یگویند.ظرفیت های تنفسیظرفیت تنفسی، مجموع دو یا چند حجم تنفسی است. ظرفیت حیاتی مقدار هوایی است که پس ازیک دم عمیق و با یک بازدم عمیق می توان از شش ها خارج کرد و برابر با مجموع حجم های جاری،ذخیرۀ دمی و ذخیرۀ بازدمی است. ظرفیت تام، حداکثر مقدار هوایی است که شش ها می توانند درخود جای دهند و برابر است با مجموع ظرفیت حیاتی و حجم باقی مانده.شکل 15  دَم سنج و دَم نگاره. مقدار حجم ها در فرد سالم، به سن و جنسیت او بستگی دارد.فعّالیت ظرفیت شش های افراد مختلف مساوی نیست. با ساختن دستگاهی مانند شکل زیر، می توانید گنجایششش های خود و هم کلاسی هایتان را اندازه بگیرید. گنجایش ظرف وارونه، حداقل اید پنج لیتر باشد. درابتدا، ظرف را از آب پر و سپس در تشت وارونه کنید.ابتدا نفس بسیار عمیقی بکشید و بعد تا جایی که می توانید در لوله فوت کنید. هنگامفوت کردن بینی خود را بگیرید. آیا عددی که در اینجا نشان داده می شود، ظرفیت واقعی شش های شماست؟دلیل بیاورید.۲ چگونه می توانید به کمک این دستگاه، مقدار هوای دم و بازدم خود را نیز اندازهبگیرید؟ظرفیت تامرفیتحیاتیحجمذخیرۀدمیحجم ذخیرۀبازدمیحداکثر دمحداکثر بازدمحجم باقی ماندهزمانحجم جاری1000 mL2000 mL3000 mL4000 mL5000 mL6000 mL50حنجرهسایر اعمال دستگاه تنفستکلم: حنجره محل قرارگیری پرده های صوتی است )شکل 16 (. این پرده ها حاصل چین خوردگیمخاط به سمت داخ لاند. پرده های صوتی صدا را تولید م یکنند. واژه سازی به وسیلۀ لب ها و دهان)شامل زبان و دندان ها( صورت می گیرد. پرده های صوتی را هوای بازدمی به ارتعاش درمی آورد.سرفه و عطسه: چنانچه ذرات خارجی یا گازهایی که ممکن است مضر یا نامطلوب باشند بهمجاری تنفسی وارد شوند، باعث واکنش سرفه یا عطسه می شود؛ در این حالت هوا با فشار از راهدهان )سرفه( یا بین ىو دهان )عطسه( همراه با مواد خارج ىبه بیرون رانده م ىشود. در افرادی کهدخانیات صرف می کنند، به علت از بین رفتن یاخته های مژکدار مخاط تنفسی، سرفه راه مؤثرتریبرای بیرون راندن مواد خارجی است و به همین علت این گونه افراد به سرفه های مکرر مبت لاهستند.نظیم تنفسدم، با انقباض ماهیچه های دیافراگم )میان بند( و بین دند های خارجی آغاز می شود. انقباضاین ماهیچه ها با دستوری انجام می شود که از طرف مرکز تنفس در بصل النخاع صادر شده است)شکل 18 (. با پایان یافتن دم، بازدم بدون نیاز به پیام عصبی، با بازگشت ماهیچه ها به حالت استراحتو نیز ویژگی کشسانی شش ها انجام می شود.اما چه چیزی مدت زمان دم و لحظۀ توقف آن را تعیین می کند؟ تنفس، مرکز دیگری هم دارد کهر پل مغز، واقع است و با اثر بر مرکز تنفس در بصل النخاع، دم را خاتمه می دهد. مرکز تنفس در پلمغز می تواند مدت مان م را تنظیم کند.عامل دیگری که در پایان دم مؤثر است، پیامی است که از شش ها ارسال می شود. اگر شش هابی شاز حد پر شوند، آنگاه ماهیچه های صاف دیوارۀ نایژه ها و نایژک ها بیش از حد کشیده م یشوند کهخطرناک است. در این صورت، از این ماهیچه ها پیامی توسط عصب به مرکز تنفس در بص لالنخاعارسال می شود که بلافاصله ادامۀ دم را متوقف م یکند.شکل 16  پرده های صوتی در حنجرهشکل 17  عطسه یکی ازسازوکارهای بیرون راندن موادخارجی است.شکل 18  مراکز عصبی تنفسپرده های صوتینایل مغزیبصل ا لنخاعمراکزتنفسی51پیام عصبی مربوط به انقباضماهیچه هاماهیچه های بین دنده ایدیافراگمپیام عصبی مربوط بهکاهش اکسیژنگیرنده های اکسیژنپیام عصبی مربوط بهافزایش کربن دی اکسیدبه سمت مغزمراکز تنفسیپل مغزیبصل النخاعافزایش کربن دی اکسید و کاهش اکسیژن خون، از دیگر عوامل مؤثر در تنظیم تنف ساند. دربصل النخاع گیرنده های حساس به افزایش کربن دی اکسید وجود دارد که با تحریک آنها آهنگتنفس افزایش می یابد.در خارج از مغز، گیرنده هایی وجود دارند که به کاهش اکسیژن حسا ساند. این گیرنده ها بیشتردر سرخرگ آئورت و سرخرگ های ناحیۀ گردن که خون رسانی به سر و مغز را بر عهده دارند، واق عاند.چنانچه اکسیژن خون کاهش یابد، این گیرنده ها به بصل النخاع پیام عصبی ارسال م یکنند.شکل 19  تنظیم عصبی تنفسگیرنده کربن دی اکسیدبیشتر بدانیدسکسکه دم عمیقی است کهدرنتیجه انقباض ناگهانی دیافراگمایجاد می شود. این فرایند درنتیجهتحریک دیافراگم یا عصب مرتبط باآن آغاز می شود. صدای سکسکهوقتی ایجاد می شود که وای دمی باپرده های صوتی برخورد می کند.خمیازه دم بسیار عمیقی است که باباز شدن آرواره همراه است و نتیجۀ آنتهویۀ همۀ حبابک هاست )در تنفسادی طبیعی لزوماً چنین چیزیاتفاق نمی افتد(.52گفتار 3 تنوع تبادلات گازیدر تک یاخته ای ها )شکل ٢٠ ( و جانورانی مثل کرم پهنیا هیدر آب شیرین،گازها می توانند بین یاخته ها و محیطمبادله شوند. اما در سایر جانوران، ساختارهای تنفسی ویژ هایمشاهده می شود که ارتباط یاخته های بدن را با محیط فراهمم یکنند. در این جانوران، چهار روش اصلی برای تنفسمشاهده می شود که عبار تاند از تنفس نایدیسی )تراشه ای(،تنفس پوستی، تنفس آبششی و تنفس ششی.تنفس نایدیسینایدیس ها، لوله های منشعب و مرتبط به هم هستند کهاز طریق منافذ تنفسی سطح بدن، به خارج راه دارند و معمولاًساختاری هت ستن منافذ دارند که مانع از هدر رفتن آب بدنی شود )شکل 21 (. منافذ تنفسی در ابتدای نایدیس قرار دارد.نایدیس به انشعابات کوچک تری تقسیم می شود. انشعاباتایانی، که در کنار تمام یاخته های بدن قرار می گیرند، بن بستبوده و دارای مایعی است که تبادلات گازی را ممکن م یکند. چونمتوسط فاصلۀ یاخته ها از نایدیس های انتهایی، چند میکروناست، گازها بین نایدیس و یاخته های بدن از طریق انتشار مبادلهم یشوند. این نوع تنفس در بی مهرگان خشکی زی مانند حشراتو صدپایان وجود دارد. در این جانوران دستگاه گردش مواد، نقشیدر انتقال گازهای تنفسی ندارد.تنفس پوستیبی مهرگانی نظیر کرم خاکی که در محیط های مرطوب زندگی م یکنند از تبادلات پوستی استفادهم یکنند. کرم خاکی دارای شبکۀ مویرگی زیرپوستی با مویرگ های فراوان است و گازها را با هوایدرون فضاهای خالی بین ذرات خاک، تبادل م یکند.جانداران تک یاخته ایحشراتنایدیس منفذ تنفسیشکل 21  تنفس نایدیسیشکل 20  تنفس از طریق انتشار در تک یاخته ای ها و هیدر53در دوزیستان، بیشتر تبادلات گازی از طریق پوست است.پوست دوزیستان ساده ترین ساختار در اندام های تنفسمهر هداران است. در قورباغه ها، شبکۀ مویرگی یکنواخت و وسیعیدر زیر پوست قرار دارد که تبادل گازها را با محیط آسان م یکند)شکل ٢٢ (. مادۀ مخاطی لغزنده که پوست دوزیستان را مرطوبنگه م یدارد، به افزایش کارایی تنفس وستی کمک م یکند.تنفس آبششیساده ترین آبشش ها، برجستگی های کوچک و پراکندۀپوستی هستند، مانند آبشش های ستارۀ دریایی )شکل ٢٣ (. درسایر ب یمهرگان، آبشش ها به نواحی خاص محدود م یشوند.ماهیان بالغ و نوزاد دو زیستان آبشش دارند )شکل 24 (. تبادلگاز از طریق سطوح آبشش ، بسیار کارآمد است. جهتِ حرکتِ خوندر مویرگ ها، و عبور آب در طرفین تیغه های آبششی، برخلافیکدیگر است.هت جریان آبجهت جریان آبجهت جریان خونخارهای آبششیتیغه های درون رشته های آبششیسرخرگ خروجیسرخرگ خروجیسرخرگ ورودیسرخرگ ورودیکمانآبششیرشته هایآبششیشکل 23 – ساده ترین آبشش درستاره دریاییدوزیستانپوسترگ خونیشکل 22  تنفس پوستیشکل 24  تنفس آبششی در ماهی.به تفاوت جهت حرکت آب و خوندقت کنید.خارهای بششی از خروج مواد غذاییاز شکاف آبششی جلوگیری می کند.شکل 23  ساده ترین آبشش درستارۀ دریاییخارپوستانپوستبرجستگی هامایعات بدن54تنفس ششینرم تنانی مانند حلزون و لیسه از بی مهرگان خشکی زی هستند که برای تنفس، از شش استفادهمی کنند. در مهر هداران خشکی زی، شش ها جایگزین آبشش ها شدند.بیشتر جانوران ساز و کارهایی دارند که باعث می شود جریان پیوست های از هوای تازه در مجاورتسطح تنفسی برقرار شود که به ساز و کارهای تهویه ای شهرت دارند.مهر هداران دو نوع ساز و کار متفاوت در تهویه دارند؛ مثلاً قورباغه به کمک ماهیچه های دهانو حلق، با حرکتی شبیه «قورت دادن » هوا را با فشار به شش ها م یراند؛ به این ساز و کار پمپ فشارمثبت می گویند )شکل 25 (. در انسان ساز و کار فشار منفی وجود دارد که در آن، هوا به وسیلۀ مکشحاصل از فشار منفی، به شش ها وارد می شود.پرندگان به علت پرواز، نسبت به سایر مهره داران انرژی بیشتری مصرف می کنند و بنابر این بهاکسیژن بیشتری نیاز دارند. پرندگان علاوه بر شُش، دارای ساختارهایی به نام کیسه های هوادارهستند که کارایی تنفس آنها را نسبت به پستانداران افزایش می دهد )شکل 26 (.شکل 25  پمپ فشار مثبت درقورباغهشکل 26  دستگاه تنفسی درپرندگانبینیِ بازبینیِ بستههواحفرۀ دهانیُش هامرینایشش هاکیسه هایهوادارجلوییکیسه هایهوادارعقبی55فصل ۴گردش مواد در بدندومین عمل موفقیت آمیز پیوند قلب مصنوعی در ایران در سال 1394 در بیمارستان قلب شهید رجاییتهران روی مردی 59 ساله انجام شد که سه بار سکته کرده و برون ده قلبی او به 10 درصد رسیده بود.بحث فشار خون و چگونگی اندازه گیری آن در بیشتر خانواده ا طرح است. شاید شما هم اینجملات را شنیده باشید: شخصی پس از مراجعه برای رگ نگاری )آنژیوگرافی(، متوجه شده است کهچند تا از رگ های اکلیلی )کرونر( قلبش گرفته است و باید عمل کند. رفتم آزمایش خون دادم چربیخونم بالاست. خون بهر )هماتوکریت( من طبیعی است.منظور از رگ نگاری، رگ های اکلیلی، قلب مصنوعی، برون ده قلب و چیست؟ آیا همۀجانداران گردش مواد دارند؟ گردش مواد در انسان با بقیۀ مهره داران چه تفاوتی دارد؟ در این فصلبا آشنایی بیشتر با دستگاه گردش مواد در انسان و بعضی از جانداران، پاسخ بسیاری از پرسش ها راخواهید یافت.56در سال های گذشته آموختیدکه دستگاه گردش مواد در انسان، از قلب، رگ ها و خون تشکیلشده است. در شکل 1، بخش های قلب و رگ های متصل به آن را م یبینید.گفتار ۱ قلبشکل 1 خش های قلب و رگ هایمتصل به آنشکل 2 گردش خون عمومی وششیبا گردش خون عمومی و ششی آشنا هستید. با توجه به شکل 2، مسیر هر کدام را در بدن مشخص،و هدف دونوع گردش خون را با هم مقایسه کنید.با توجه به آنچه قبلاً آموختید، در گروه های درسی خود در مورد پرسش های زیر با همدیگرگفت وگو کنید و پاسخ مناسبی برای آنها بیابید : هر کدام از دهلیز ها خون را از کجا دریافت می کند؟ هر کدام از بطن ها خون را به کجا می فرستد؟ خونِ طرف چپ و راست قلب، با هم چه تفاوت هایی دارد؟ ضخامت دیوارۀ بطن های چپ و راست با هم متفاوت است؛ چرا؟آئورتسرخرگ ششیدهلیز چپدهلیز راستگردش ششی بطن چپگردش عمومیبطن راستبزرگ سیاهرگ زیرینبزرگ سیاهرگ زِبَرینسیاهرگ های ششیسیاهرگ های ششیواژه شناسیاکلیلی ) oronary / کرونر(کلمه کرونر به معنای تاجی استو به رگ های غذا دهنده قلب گفتهمی شود. کلمه اکلیلی نیز به همینمعنی است و در آن از کلمه اکلیل بهمعنای تاج و پسوند )ی( استفاده شدهاست.57تأمین اکسیژن و مواد مغذی قلبخونی که از درون قلب عبور می کند، نمی تواند نیازهای تنفسی و غذایی قلب را برطرف کند. بههمین دلیل ماهیچۀ قلب با رگ های ویژه ای به نام سرخرگ اکلیلی که از آئورت انشعاب گرفته است،تغذیه می شود. این رگ ها پس از رفع نیاز یاخته های قلبی، با هم یکی می شوند و به صورت سیاهرگآکلیلی به دهلیز راست متصل می شوند. بسته شدن این سرخرگ ها توسط لخته یا سخت شدن دیوارۀآنها )تصلب شرایین(، ممکن است باعث سکته قلبی شود؛ چون در این حالت به بخشی از ماهیچۀقلب، اکسیژن نم یرسد و یاخته های آن م یمیرند )شکل 3(.دریچه های قلبوجود دریچه ها در هر بخشی از دستگاه گردش مواد باعث یکطرفه شدن جریان خون در آنقسمت می شود. درساختار دریچه ها، بافت ماهیچه ای به کار نرفته بلکه همان بافت پوششی استکه چین خورده است و دریچه ها را می سازد؛ البته وجود بافت پیوندی به استحکام آنها کمک می کند.ساختار خاصِّ دریچه ها و تفاوت فشار در دو طرف آنها، باعث باز یا بسته شدن دریچه ها می شود.بین دهلیز و بطن در هر رف قلب، دریچه ای هست که در هنگام انقباض بطن؛ از بازگشتخون به دهلیز، جلوگیری م یکند.دریچۀ دهلیزی  بطنی چپ را میترال یا دولختی م یگویند؛ چوناز دو قطعۀ آویخته تشکیل شده است، و در سمت راست قلب، دریچۀ سه لختی قرار دارد. در ابتدایسرخرگ های خروجی از بطن ها، دریچه های سینی قرار دارند که از بازگشت خون به بطن جلوگیریم یکنند )شکل 4(.شکل 3 رگ های اکلیلی قلبشکل 4 دریچه های قلببیشتر بدانیدپژواک نگاری قلب)اکوکاردیوگرافی(با استفاده از آن می توان نمایی ازدیواره های قلبی، دریچه ها و ابتدایسرخرگ های بزرگ را به دست آورد.در این روش، از امواج صوتی سادهاستفاده می شود و هیچ گونه پرتو یاموج خطرناکی به فرد انتقال پیدانم یکند. در نوع سادۀ پژواک نگاریاز زوایای مختلفِ قلب، تصویری سادهتهیه می شود. در پژواک نگاریدو بعدی تصویر با جزئیات بیشتریمشخص می شود و برای اندازه گیریاندازۀ قلب، اجزا و میزان کارایی آنهامورد ستفاده قرار می گیرد.پژواک نگاری دوپلر برای انداز هگیریسرعت جریان خون در داخل قلبو رگ های بزرگ، تصاویر رنگی)قرمز و آبی( ایجاد م یکند کهشاید بهترین و دقیق ترین روشدر ارزیابی ناهنجاری های مادرزادیقلبی و اشکالات دریچه ای باشد.سرخرگ و سیاهرگ اکلیلیسرخرگ اکلیلیدریچۀ سینی سرخرگ ششیدریچۀ سینی آئورتیدریچۀ دولختیدریچۀ سه لختی58داهای قلباگر گوش خود را به سمت چپ قفسه سینۀ کسی بچسبانید یا گوشی پزشکی را روی قفسه سینۀخود یا شخصی دیگر قرار دهید، صداهای قلب را م یشنوید. صداهای قلب مربوط به بسته شدندریچه ها است و از لحاظ پزشکی، نوع صدا و نظم آنها، بسیار معن یدار است.قلب در حالت طبیعی دو نوع صدا دارد؛ صدای اوّل )پووم( قوی، گنگ و طولانی تر است وبه بسته شدن دریچه های دولختی و سه لختی هنگام شروع انقباض بطن ها مربوط است. صدایدوم )تاک( کوتاه تر و واضح و به بسته دن ریچه های سینی ابتدای سرخرگ ها مربوط است کهبا شروع استراحت بطن، همراه است و زمانی شنیده می شود که خونِ واردشده به سرخرگ هایآئورت و ششی، قصد برگشت به بطن ها را دارد و با بسته شدن دریچه های سینی، جلوی آن گرفتهمی شود. متخصصان با گوش دادن دقیق به صداهای قلب، از سالم بودن قلب آگاه می شوند .دربرخی بیماری ها به ویژه اختلال در ساختار دریچه ها، بزرگ شدن قلب یا نقایص مادرزادی مثل کاملنشدن دیوارۀ میانی حفره های قلب، ممکن است صداهای غیرعادی شنیده شود.فعّالیت تشریح قلب گوسفندوسایل و مواد لازم: قلب سالم گوسفند، تشتک تشریح، قیچی،گمانه )سوند( شیاردارالف( مشاهدۀ شکل ظاهری: سطح پشتی، شکمی، چپ و راست قلب را مشخصکنید.ضخامت دیوارۀ قلب در بط نها را با هم مقایسه کنید. چرا بطن چپ، دیوارۀ قطورتری دارد؟ رگ های اکلیلی را مشاهده و آنها را در جلو و عقب قلب، مقایسه کنید. ر بالای قلب، سرخرگ ها و سیاهرگ ها قابل مشاهد هاند. دیوارۀ سرخرگ ها وسیاهرگ ها را با هم مقایسه کنید. با واردکردن گُمانه یا مداد به داخل رگ ها و اینکه به کجا می روند، می توان آنها را ازیکدیگر تمیز داد.ب( مشاهدۀ بخش های درونی قلب گمانه شیاردار را از دهانۀ سرخرگ ششی به بطن راست وارد کنید. دیوارۀ سرخرگ و بطنرا در امتداد سوند، با قیچی ببرید. با بازکردن آن، دریچۀ سینی، سه لختی، برآمدگی هایماهیچه ای و طناب های ارتجاعی را می توان دید. به همین روش، سرخرگ آئورت و بطن چپ را شکاف دهید و جزئیات بطن چپ رامشاهده کنید. در ابتدای سرخرگ آئورت، بالای دریچۀ سینی، می توانید دو ورودی سرخرگ هایاکلیلی را ببینید.سطح شکمی قلبسطح پشتی قلب59 با عبور دادن گمانه از میان دریچه های دولختی و س هلختی به سمت بالا و بریدن دیواره در مسیر سوند، می توانید دیوارۀ داخلیدهلیزها و سیاهرگ های متصل به آنها را بهتر ببینید.به دهلیز پ، چهار سیاهرگ ششی و به دهلیز راست، سیاهرگ های زبرین، زیرین و سیاهرگ اکلیلی وارد می شود. اگررگ های قلب از ته بریده نشده باشد، با گمانه به راحتی می توان آنها را تشخیص داد.ساختار بافتی قلبقلب اندامی ماهیچه ای همراه با کیسه ای محافظت کننده است. این کیسه از دو لایه به نامپیراشامه )پریکارد( و برون شامه )اپی کارد( تشکیل شده است. در هر دو لایه بافت پوششی سنگ فرشیو بافت پیوندی رشته ای وجود دارد که ممکن است در آنها بافت چربی نیز جمع شود.برون شامه به بافت ماهیچه ای قلب چسبیده است. بین پیراشامه و برون شامه فضایی هست کهبا مایعی آبکی )مایع آبشامه ای( پر شده است. این مایع نیز ضمن محافظت از قلب، به حرکت روانقلب کمک م یکند.ضخیم ترین لایۀ دیوارۀ قلب، ماهیچۀ قلب )میوکارد( است که بیشتر از یاخته های بافتماهیچ های قلبی تشکیل شده است. بین این یاخته ها، مقداری بافت پیوندی شته ای متراکم به ناماسکلت فیبری قرار دارد. این بافت، رشته های کلاژن ضخیمی دارد که در جهات مختلف قرار گرفتهو بسیاری از یاخته های ماهیچ های به آنها چسبید هاند. در ضمن، اسکلت فیبری باعث استحکامدریچه های قلبی می شود.رشته های عصبی نیز در بین این یاخته ها پخش شده اند.سطح داخلی حفره های قلبی توسط لای های نازک از بافت پوششی سنگ فرشی ساده؛ به نامدرون شامه )آندوکارد( پوشیده شده است. این لایه در تشکیل دریچه های قلب نیز شرکت می کند.شکل 5  ساختار بافتی قلبپیوندیماهیچۀ قلب رشته ایدرون شامهپوششیفضایآبشامه پی می برند.71گفتار ۳ خونخون، نوعی بافت پیوندی است که به طور منظم و یک طرفه در رگ های خونی جریان دارد ودارای دو بخش است: خوناب که حالت مایع دارد و بخش یاخته ای که گویچه های قرمز، گویچه هایسفید و گِرده ها )پلاکت( را شامل می شود.اگر مقداری از خون را گُریزانه )سانتریفیوژ( کنیم، دو بخش خون از هم جدا می شود و می تواندرصد هرکدام را مشخص کرد. معمولاً در فرد سالم و بالغ 55 درصد حجم خون را خوناب و 45 درصدرا یاخته های خونی تشکیل م یدهند )شکل 17 (.به درصد حجمی یاخت ههایخونی، خون بَهر )هماتوکریت(گویند. افزایش آن تا 50 درصدمشکلی ایجاد نم یکند ولی بیشاز آن باعث افزایش غلظت خونمی شود و خطرناک است. از وظایفخون، انتقال مواد غذایی، برون شامه60ساختار ماهیچۀ قلبماهیچۀ قلبی، ترکیبی از ویژگی های ماهیچۀ اسکلتی و صاف دارد. همانند ماهیچۀاسکلتی، دارای ظاهری مخطط است. از طرف دیگر همانند یاخته های ماهیچۀصاف، به طور غیرارادی منقبض می شوند. یاخته های آن بیشتر یک هسته ایو بعضی دو هسته ای اند. یکی از ویژگی های یاخته های ماهیچه ای قلب ارتباطآنها از طریق صفحات بینابینی )در هم رفته( است. نوع ارتباط یاخته ای در اینصفحات باعث می شود پیام انقباض و استراحت به سرعت بین یاخته های ماهیچۀقلب منتشر شود و قلب در انقباض و استراحت مانند یک تودۀ یاخته ای واحد عملکند)شکل 6(. البته در محل ارتباط ماهیچۀ دهلیزها به ماهیچۀ بطن ها، بافتپیوندی عایقی وجود دارد؛ به طوری که انتشار تحریک از دهلیزها به بطن ها از طریقشبکۀ هادی قلب انجام می ود.شبکۀ هادی قلبتقریباً یک درصد یاخته های ماهیچۀ قلبی ویژگی هایی دارند که آنها را برای تحریک طبیعی قلب،اختصاصی کرده است. این یاخته ها به صورت شبکه ای از رشته ها و گره ها در بین یاخته های ماهیچۀقلبی گسترده شد هاند و به مجموعۀ آنها، شبکۀ هادی قلب گفته می شود. یاخته های این شبکه بادیگر یاخته های ماهیچۀ قلبی، ارتباط دارند. این شبکه، شرو عکنندۀ ضربان است وجریان الکتریکی را در سراسر قلب به سرعت گسترش می دهد.شبکۀ هادی قلب شامل دو گره و دسته هایی از تارهای تخصص یافته برایهدایت سریع جریان الکتریکی است. گره اوّل یا گره سینوسی  دهلیزی در دیوارۀپشتی دهلیز راست و زیر منفذ بزرگ سیاهرگ زبرین قرار دارد.این گره بزرگ تر استو شروع کنندۀ تکانه های قلبی است، به همین دلیل به آن پیشاهنگ یا ضربان سازم یگویند. گره دوم یا گره دهلیزی  بطنی در دیوارۀ پشتی دهلیز راست، بلافاصلهدر عقب دریچۀ سه لختی است . ارتباط بین این دو گره از طریق مسیرهای بین گرهیانجام می شود این مسیرها شامل دسته ای از تارهای ماهیچ های خاص هستند کهبا همدیگر ارتباط یاخته ای تنگاتنگی دارند و جریان الکتریکی ایجاد شده در گرهپیشاهنگ را به گره دوم منتقل می کنند. پس از گره دهلیزی بطنی، تارهای ماهیچه ای خاص دریوارۀ بین دو بطن، وجود دارند. این دسته تار ها از دیوارۀ بین دو بطن عبور می کند و با دوشاخه شدن،به سمت پایین و تا نوک قلب ادامه پیدا م یکنند، سپس دور تا دور بطن ها تا لایه عایق بین بطن ها ودهلیز ها را احاطه، و در طی مسیر، به درون دیوارۀ بطن ها گسترش پیدا می کنند )شکل 7(.شکل 6  ساختار ماهیچۀ قلب وارتباط های یاخته ی آنشکل 7  شبکۀ هادی قلبصفحۀ بینابینی )در هم رفته( هستهمسیرهای بین گرهی دسته تارهای دهلیزیگره دهلیزی بطنیره سینوسی دهلیزیدسته تارهای بطنیدسته تارهای بطنی61فعّالیت با توجه به شکل بافت گرهی در قلب، اهمیت دو مورد زیر را در کار قلب توضیح دهید:1 فرستادن پیام از گره دهلیزی بطنی به درون بطن، با فاصلۀ زمانی انجام می شود.2 انقباض بطن ها از قسمت پایین آنها شروع می شود و به سمت بالا ادامه می یابد.چرخۀ ضربان قلبقلب تقریباً در هر ثانیه، یک ضربان دارد و ممکن است در یک فرد با عمر متوسط در طول عمر،نزدیک به سه میلیارد بار منقبض شود، بدون اینکه مانند ماهیچه های اسکلتی بتواند استراحتیپیوسته داشته باشد.استراحت )دیاستول( و انقباض )سیستول( قلب را، که به طورمتناوب انجام می شود، چرخه یادورۀ قلبی م یگویند. در طی هر چرخه، لب ا خون سیاهرگ ها پر، و سپس منقبض می شود و خونرا به سراسر بدن می فرستد. در هر چرخه، این مراحل دیده می شود )شکل 8(.1 استراحت عمومی: تمام قلب در حال استراحت است. خون بزرگ سیاهرگ ها وارد دهلیزراست و خون سیاهرگ های ششی به دهلیزچپ وارد می شود. زمان: حدود 4/ 0 ثانیه2 انقباض دهلیزی: بسیار زودگذراست و انقباض دهلیز ها صورت می گیرد وبا انجام آن، بطن ها به طور کامل با خون پرم یشوند. زمان: حدود 1/ 0 ثانیه3 انقباض بطنی: انقباض بطن هاصورت می گیرد و خون از طریق سرخرگ هابه همۀ قسمت های بدن ارسال می شود.زمان: حدود 3/ 0 ثانیهفعّالیت با توجه به چرخۀ ضربان قلب، به موارد زیر پاسخ دهید:الف( در هر مرحله از چرخۀ قلبی، وضعیت دریچ ههای قلبی را بررسی، و باز یا بست هبودن آنها را مشخصنید.بیشتر بدانیدآزمون ورزش )تست رزش(یکی از راه های بررسی عملکرد قلبآزمون ورزش است. در این روشفعّالیت راه رفتن و یا دویدن بر روی یکنقالۀ متحرک، شبیه سازی می شود.فشارخون و نوار قلب فرد را در اینحالت اندازه گیری و ثبت می کنند.پزشک متخصص با بررسی و تفسیرنتایج به سالم بودن قلب یا وجود تنگیدر رگ های اکلیلی قلب پی می برد و یاانجام روش های دیگر را توصیه می کند.دهلیز چپ دهلیز راستسینی سرخرگ ششیسرخرگ ششیسه لختیبطن راستانقباض دهلیزی0/1 ثانیهانقباض بطنی0/3 ثانیهاستراحت عمومیقلب0/4 ثانیهبطن چپسینی آئورتیآئورتدولختی )میترال(شکل 8  مراحل چرخۀ ضربان قلب62برو نده قلبیحجمِ خونی که در هر انقباض بطنی از یک بطن خارج، و وارد سرخرگ می شود، حجم ضربه اینامیده می شود. اگر این مقدار را در تعداد ضربان قلب در دقیقه ضرب کنیم، برون ده لبی به دستم یآید. برون ده قلبی متناسب با سطح فعّالیت بدن تغییر م یکند و عواملی مانند سوخت و ساز پایۀبدن، مقدار فعّالیت بدنی، سن و اندازۀ بدن، در آن مؤثر است. میانگین برون ده قلبی در بزرگسالاندر حالت استراحت حدود پنج لیتر در دقیقه است.ب( با توجه به زمان های مشخ صشده در چرخۀ قلبی، تعداد ضربان طبیعی قلب را در دقیقه محاسبه کنید.پ( در جدول زیر، فشارخون در قسمت های مختلف، پس از گذشت زمان هایی نشان داده شده است. با توجه به جدول، بهپرسش های زیر پاسخ دهید.فشار ____________خون ) )mm Hgزمان) )Sآئورت بطن چپ دهلیز چپ0/0 4 3 800/1 9 5 800/2 2 51 800/3 3 131 1220/4 6 61 911 در چه زمانی خون به درون آئورت جریان پیدا می کند؟2 بین چه زمان هایی دریچه های لیزی بطنی بسته هستند؟3 در فاصلۀ چه زمان هایی هر دو دریچۀ سینی و دولختی بسته هستند؟فعّالیت گفتیم که برون ده قلبی در بزرگسالان، در حالت استراحت حدود پنج لیتر در دقیقه است. با توجه به تعدادضربان قلب در دقیقه، حجم ضربه ای را بر حسب میلی لیتر محاسبه کنید.نوار قلب چه می گوید؟شاید تا به حال نوار قلب کسی را دیده باشید. منحنی های رسم شده در آن، نشانگر چیست؟یاخت ههای ماهیچۀ قلبی در هنگام چرخۀ ضربان قلب، فعالیت الکتریکی را نشان م یدهند. به دلیلاینکه تعداد زیادی از یاخت هها در این فرایند شرکت م یکنند فعالیت الکتریکی به اندازۀ کافی قوی است و63م یتوان اثر آنها را در سطح پوست نیز دریافت کرد.این نشانه ها را م یتوان به صورت منحنی به نامنوار قلب ) ECG ( ثبت کرد. الکترود های دستگاهثبت کننده را در قسمت های ختلف بدن رویپوست قرار می دهند. »ECG« همان نوار قلباست که روی کاغذ یا صفحۀ حساس نمایشگر،نشان داده م یشود و شامل 3 موج »QRS« ،»P«و »T« است )شکل 9(.وقتی گره ضربان ساز )پیشاهنگ( به طور خودکار، پیام الکتریکی را به یاخته های ماهیچ هایدهلیزها می فرستد، این پیام توسط دستگاه به صورت منحنی »P« ثبت می شود. در قلّۀ منحنی،انقباض دهلیزها آغاز می شود. پیام، پس از رسیدن به گره دهلیزی بطنی به طور هم زمان به تعدادزیادی از یاخته های دیوارۀ بطن م یرسد که دستگاه، آن را به صورت موج »QRS« ثبت م یکند وهمین پیام، بطن ها را منقبض م یکند. در هنگام به استراحت رفتن بطن ها نیز، پیام الکتریکی ازیاخته ها خارج می شود که باعث ثبت موج »T« در دستگاه می شود.ررسی الکتروقلب نگاره ز نظر شکل، ارتفاع و فاصلۀ منحنی ها می تواند به متخصصان کمک کندتا وضعیت سلامت قلب را مشخص کنند؛ مثلاً افزایش ارتفاع »QRS« ممکن است نشانۀ بزرگ شدنقلب در اثر فشار خون مزمن یا تنگی دریچه ها باشد. کاهش ارتفاع »QRS« نیز ممکن است نشانۀسکتۀ قلبی یا آنفارکتوس باشد. افزایش یا کاهش فاصلۀ منحنی ها ممکن است نشانۀ اشکال در بافتهادی قلب، اشکال در خون رسانی رگ های اکلیلی و یا آسیب به بافت قلب در اثر حملۀ قلبی باشد.شکل 9 منحنی قلب نگارهبیشتر بدانیداسکن قلباین روش برای تشخیص خون رسانیرخرگ های اکلیلی قلب در دو حالتهمراه با آزمون ورزش و استراحتانجام می شود. فرد مدتی بر روی نقالۀمتحرک می دود، سپس یک رادیوداروبه یکی از سیاهرگ های او تزریقمی شود. دستگاه آشکارساز رتوهایحاصل از رادیو دارو را به صورت تصاویررنگی ثبت می کند. در مرحلۀ دوم،بدون انجام ورزش به بیمار رادیوداروتزریق و تصویربرداری انجام می شود.تصویرهای دو مرحله را مقایسه و تفسیرمی کنند. در این روش، آسیب هایقلبی و تنگی موجود در رگ های آنمشخص می شوند.گره سینوسهلیزیاستراحت بطنی تحریک بطنی تحریک دهلیزیگره دهلیزیبطنیاستراحتدهلیز هاتحریک های ایجاد شده در هر قسمت قلب باعث ثبت بخشی از نوار قلب می شود.0/4 ثانیه 3/ 0ثانیه 1/ 0ثانیهانقباضانبساط قلب انقباض بطنی دهلیزی64در دستگاه گردش خون، سه نوع رگ در شبک های مرتبط به هم وجود دارد. این شبکه، که از قلبشروع می شود و پس از عبور از بافت ها به قلب باز م یگردد، از سرخرگ ها، مویرگ ها و سیاهرگ هاتشکیل شده است. ساختار هر یک از این رگ ها متناسب با کاری ست که انجام می دهد. دیوارۀ همۀسرخرگ ها و سیاهرگ ها از سه لایۀ اصلی تشکیل شده است ) شکل 10 (. لایۀ داخلی آنها بافتپوششی سنگ فرشی است که در زیر آن، غشای پایه قرار گرفته است. لایۀ میانی آن، ماهیچه ایصاف است که همراه این لایه رشته های کشسان )الاستیک( زیادی وجود دارد. آخرین لایه، بافتپیوندی است که لایۀ خارجی آنها را می سازد.اگرچه ساختار پای های سرخرگ ها با سیاهرگ ها شباهت دارد، ضخامت لایۀ ماهیچ های و پیوندیدر سرخرگ ها به طور معن یداری بیشتر است تا بتوانند فشار زیاد وارد شده از سوی قلب را تحمل وهدایت کنند. به همین دلیل سرخرگ ها در برش عرضی، بیشتر گِرد دیده می شوند،در حالی که سیاهرگ های ه ماندازۀ آنها، دیوار های نازک تر دارند و حفرۀ داخل آنهاگسترده تر و بیشتر است. رعین حال، بسیاری از سیاهرگ ها دریچه هایی دارند کهجهت حرکت خون را یک طرفه م یکنند.مویرگ ها فقط یک لایۀ بافت پوششی همراه با غشای پایه دارند. این ساختار باوظیفۀ آنها که تبادل مواد بین خون و مایع میان بافتی است، هماهنگی دارد. در دیوارۀمویرگ ها لایۀ ماهیچ های نیست ولی در ابتدای بعضی از آنها حلق های ماهیچه ایهست که میزان جریان خون در آنها را تنظیم م یکند و به آن بنداره مویرگی گویند.گفتار ۲ رگ هاشکل 11  ساختار مویرگ و بنداره مویرگیسرخرگ کوچکبنداره مویرگیمویرگسیاهرگ کوچکبافت پیوندی و ماهیچه ای زیادسرخرگبافت پیوندی و ماهیچه ای کمسیاهرگمویرگفضای درونی رگسرخرگسیاهرگلایۀ میانیلایۀ خارجیلایۀ داخلی فضای درونی رگشکل 10  مقایسۀ انواع رگ هایخونی و ساختار آنها65اگرچه تنظیم اصلی جریان خون در ویرگ ا بر اساس نیاز بافت به اکسیژن و مواد مغذی با تنگ وگشاد شدن سرخرگ های کوچک انجام می شود که قبل از مویرگ ها قرار دارند )شکل 11 (.سرخرگ هاهمان طور که م یدانید سرخرگ ها خون را از قلب خارج م یکنند و به بافت های بدن م یرسانند.علاوه بر این باعث حفظ پیوستگی جریان خون و هدایت آن در همین رگ ها می شوند. دیوارۀ سرخرگقدرت کشسانی زیادی دارد. وقتی بطن منقبض می شود، ناگهان مقدار زیادی خون از آن به درونسرخرگ پمپ می شود. سرخرگ ها در این حالت گشاد م یشوند تا خونِ رانده شده از بطن را در خودای دهند. در هنگام استراحت بطن یعنی وقتی که دیگر خونی از قلب خارج نمی شود، دیوارۀکشسان سرخرگ ها جمع می شود و خون را با فشار به جلو می راند. این فشار باعث هدایت خون دررگ ها و یوستگی جریان خون در هنگام استراحت قلب می شود. تغییر حجم سرخرگ، به دنبال هرانقباض بطن، به صورت موجی در طول سرخرگ ها پیش می رود و به صورت نبض احساس می شود.در سرخر گهای کوچ کتر، میزان رشته های کشسان، کمتر و میزان ماهیچه های صاف، بیشتراست. این ساختار باعث م یشود با ورود خون، قطر این ر گها تغییر زیادی نکند و در برابر جریان خونمقاومت کنند. میزان این مقاومت در زمان انقباض ماهیچۀ صاف دیواره، بیشتر و در هنگام استراحت،کمتر م یشود. کم و زیاد شدن این مقاومت، میزان ورود خون به مویر گها را تنظیم م یکند.فشار خون: بیشتر سرخرگ های بدن در قسمت های عمقی هر اندام قرار گرفت هاند، در حالی کهسیاهرگ ها بیشتر در سطح قرار دارند. به نظر شما مزیت آن چیست؟م یدانید فشار خون، نیرویی است که از سوی ون ر دیوارۀ رگ وارد می شود و ناشی از انقباضدیوارۀ بطن ها یا سرخرگ ها است. اگر سرخرگی در بدن بریده شود، خون با سرعت زیاد از آن بیرونخواهد ریخت و بسیار خطرناک است. این خون ریزی، ناشی از فشار خون زیاد درون سرخرگ است.چنین فشاری برای کار طبیعی دستگاه گردش خون لازم است.فعّالیت انداز هگیری فشار خوندستگاه های اندازه گیری فشار خون انواع زیادی دارند، از جمله عقربه ای و جیوه ای که انواعرقمی )دیجیتال( هم به آنها اضافه شده است. یکی از انواع آن را به کلاس بیاورید و با کمک معلم خود فشار خون هم لاسان رااندازه گیری کنید.بیشتر بدانیدرگ نگاری )آنژیوگرافی(تصویربرداری از رگ های اندام هایمختلف بدن با استفاده از پرتو ایکس،رگ نگاری نام دارد. در این روش درقسمتی از سطح بدن که یک سرخگیر آن قرار دارد، شکافی ایجاد ولوله ای را به درون سرخرگ وارد و بهسوی رگ مورد نظر هدایت می کنند.سپس از طریق لوله، مادۀ جذب کنندۀپرتو ایکس را به درون رگ، تزریق و باتاباندن این پرتو، از رگ تصویربرداریمی کنند. یکی از کاربردهای این روش،بررسی وجود تنگی در رگ های اکلیلیقلب است. پس از آن برای برطرفکردن تنگی، درون رگ بسته شده، یکبادکنک کوچک قرار می دهند و آن راباد می کنند و چند ثانیه در این حالتنگاه می دارند تا رگ باز شود. گاهیهم لازم است با قرار دادن یک لولۀمشبک فنری، از بسته شدن دوبارۀرگ جلوگیری کنند.66فعّالیت در مورد اینکه آیا نوشیدن قهوه بر فشارخون افراد تأثیر م یگذارد یا نه، پژوهشی را طراحی کنید و باهمکاری گروه درسی خود، آن را انجام دهید و نتیجه را در کلاس ارائه کنید.بیشتر بدانیددر یک فرد سالم و معمولی، شاربیشینه بین 110 تا 140 و فشار کمینهبین 70 تا 90 میلی متر جیوه است.فشار خون پایین: به فشاربیشینه کمتر از 110 گفته می شود ودر بعضی افراد ممکن است ناشی ازفقر غذایی یا بی نظمی در کارکردغدد تیروئید یا فوق کلیه باشد .فشار خون بالا: به فشار خونبیشینه بیش از 140 و فشار کمینهبیش از 90 گفته می شود که عاملمهمی است در بروز بیماری های قلبیو می تواند به قلب فشار وارد کند وماهیچۀ قلب به طور زودرس به مرحلۀفرسودگی برسد یا در بافت پوششیرگ ها شکاف هایی ایجاد کند کهاحتمال رسوب مواد و بستن رگ ها راافزایش دهد.مویرگ هاسرخرگ های کوچک به مویرگ هایی منتهی م یشوند که کوچک ترین رگ های بدن هستند.تبادل مواد بین خون و یاخته های بدن، در این رگ ها انجام می شود. دیوارۀ نازک وجریان خون کُند،امکان تبادل مناسب مواد را در مویرگ ها فراهم می کند. در عین حال مویرگ ها شبکۀ وسیعی را دربافت ها ایجاد می کنند به طوری که فاصلۀ بیشتر یاخته های بدن تا مویرگ ها حدود 02 / 0 میلی متر) 20 میکرومتر( است. این فاصلۀ کم، مبادلۀ سریع مولکول ها را از طریق انتشار، آسان تر می کند.دیوارۀ مویرگ ها، فقط از یک لایۀ یاخته های پوششی سنگ فرشی ساخته شده است و ماهیچۀصاف ندارد.سطح بیرونی مویرگ ها را غشای پایه، احاطه می کند و نوعی صافی مولکولی برای محدود کردنعبور مولکول های بسیار درشت به وجود می آورد. مویرگ های بدن در سه گروه قرار می گیرند:در مویرگ های پیوسته یاخته های بافت پوششی با همدیگر ارتباط تنگاتنگی دارند. در ماهیچه ها،شش ها، بافت چربی و دستگاه عصبی مرکزی یافت م یشوند که ورود و روج واد در آنها به شدتتنظیم می شود )شکل 12  الف(.مویر گهای منفذدار در کلی هها، غدد درو نریز و روده وجود دارند. این مویر گها با داشتن منافذ زیاددر غشای سلول های پوششی همراه با غشای پایه ضخیم مشخص م یشوند که در آن لایۀ پروتئینی،عبور مولکو لهای درشت مثل پروتئی نها را محدود م یکند )شکل 12  ب(.مویرگ های ناپیوسته در مغز استخوان، جگر و طحال یافت م یشوند. فاصلۀ یاخته های بافتپوششی در این مویرگ ها آ نقدر زیاد است که به صورت حفره هایی در دیوارۀ مویرگ دیده می شود)شکل 12  پ(.معمولاً فشار خون را با دو عدد )مثلاً 120 روی 80 ( بیان م یکنند. این دو عدد به ترتیب، معرففشار بیشینه و فشار کمینه برحسب میلی متر جیوه است. فشار بیشینه فشاری است که انقباض بطنروی سرخرگ وارد می کند و فشار کمینه در هنگام استراحت لب، شاری است که دیوارۀ سرخرگِبازشده، در هنگام بسته شدن به خون وارد می کند.عوامل مختلفی می تواند روی فشار خون تأثیر بگذارد، از جمله: چاقی، تغذیۀ نامناسب به ویژهمصرف چربی و نمک زیاد، دخانیات، استرس )فشار روانی( و سابقۀ خانوادگی.67شکل 12  انواع مویرگفعّالیت پیوسته بودن مویرگ ها در مغز و نا پیوسته بودن آنها در مغز استخوان چه مزیتی دارد؟بادل مواد در مویرگ هابسیاری از مولکول های محلول در خون یا مایع میان بافتی از راه انتشار مبادله م یشوند؛ ماننداکسیژن گلوکز و کربن دی اکسید. در همۀ موارد، جهت انتشار را شیب غلظت تعیین م یکند.مولکول های محلول می توانند هم از راه منافذ پر از آب دیوارۀ مویرگ منتشر شوند و هم به طور مستقیماز غشای یاخته های بافت پوششی عبور کنند. راه عبور را میزان انحلال مواد در لیپیدهای غشا یاآب تعیین م یکند. ولکول هایی که انحلال آنها در لیپیدهای غشا، کم است مثل گلوکز و یون هایسدیم و پتاسیم از طریق منافذ منتشر م یشوند و مولکول هایی مثل اکسیژن، کربن دی اکسید و اورهکه انحلال آنها در لیپیدهای غشا بیشتر است می توانند از غشای یاخته های دیوارۀ مویرگ منتشرشوند. مولکول های آب از هر دو روش از دیوارۀ مویرگ منتشر م یشوند.پروتئین های درشت، بادرون بَری وارد یاخته هایپوششی و با برون رانی از آنهاخارج می شوند.روش دیگری که به مبادلۀمواد در مویرگ ها کمک می کندجریان توده ای است. در اینروش، انتقال مواد از منافذ دیوارۀویرگ ها صورت می گیرد کهعامل آن اختلاف فشار میاندرون و بیرون مویرگ است.فشار اسمزی حاصل از وجودپروتئین های خوناب و باقیماندۀشکل 13  روش های مختلف مبادلۀمواد در مویرگ هاغشای پایهغشای ایه ناقصبافت پوششیحفرۀ بین یاخته ایمایع میان بافتییاختۀ پوششیخونابمنافذ ر از آبغشایاختهمیان یاختهگلوکز، آمینواسید3 عبور پروتئین های + Na+, Kجا به جا شونده بادرون بری و برون رانی2 عبور مواد محلول درآب از منافذ1 عبور مواد محلول درچربی از غشامنافذ یاخته ایالف( پیوسته ب( منفذ دار پ( نا پیوستهپروتئین های خوناب68فشار خون که فشار تراوشی نام دارد؛ دو نیروی مؤثر در تبادل موادبین مویرگ و مایع میان بافتی است.بیشتر بودن فشار تراوشی درسمت سرخرگی، باعث خروج توده ای از مواد از مویرگ می شود.این مواد در اختیار یاخته ها قرار می گیرد و در طرف سیاهرگی،بیشتر بودن فشار اسمزی نسبت به فشار تراوشی باعث بازگشتتوده ای مواد به مویرگ می شود که به این رفت و برگشت، جریانتوده ای م یگویند )شکل های 3  4 (.کمبود پروتئین های خون و افزایش فشار خون درونسیاهرگ ها می واند از سرعت این بازگشت مایعات از بافت به خونبکاهد. در نتیجه، مواد خارج شده از مویرگ به خون باز نمی گردند.در این حالت، بخش هایی از بدن، متورم می شود که به آن «خیز »یا «اِدم » م یگویند. مصرف زیاد نمک و مصرف کمِ مایعات نیزمی تواند به خیز منجر شود.سیاهرگ هاهمان طور که در شکل)ابتدای گفتار( دیدید، سیاهرگ ها با داشتن فضای داخلی وسیع و دیوار هایبا مقاومت کمتر، می توانند بیشتر حجم خون را در خود جای دهند. باقیمانده فشار سرخرگی باعثادامۀ جریان خون در سیاهرگ ها می شود امّا به علت کاهش شدید فشار خون و جهت حرکت خوندر سیاهرگ ها که در بیشتر آنها به سمت بالا است لازم است عواملی به جریان خون در سیاهرگ هاکمک کند.تلمبه ماهیچۀ سکلتی: حرکت خون در سیاهرگ ها به ویژه در اندام های پایین تر از قلب، بهمقدار یادی به انقباض ماهیچه های اسکلتی وابسته است. انقباض ماهیچه های دست و پا، شکمو دیافراگم، به سیاهرگ های مجاور خود فشاری وارد م یکنند که باعث حرکت خون در سیاهرگ بهسمت قلب می شود )شکل 15 (.دریچه های لان ه کبوتری: وجود آنها در سیاهرگ های دست و پا، جریان خون را یک طرفه و بهسمت بالا هدایت م یکند. در هنگام انقباض هر ماهیچه در سیاهرگ مجاور آن، دریچه های بالاییباز و دریچه های پایین، بسته م یشوند.فشار مکشی قفسۀ سینه: در هنگام دم، که قفسۀ سینه باز می شود، فشار از روی سیاهرگ هاینزدیک قلب برداشته می شود و درون آنها فشار مکشی ایجاد می شود که خون را به سمت بالا م یکشد.شکل 15  تلمبه ماهیچۀ اسکلتیشکل 14  جریان توده ای در مویرگ هامایع ین یاخته ایورود موادخروج موادمویرگجهت جریان خونهت جریان خوندریچۀ بازماهیچۀ منقبضماهیچهدر حالتاستراحتدریچۀ بستهفشار خنفشار اسمزیجریان به خارججریان به داخل69فعّالیت مشاهدۀ گردش خون در بالۀ دمی ماهیبدن یک ماهی کوچک را در پنبۀ خیس بپیچید به طوری که فقط بالۀ دمی آن بیرون باشد. ماهی را در ظرفپتری قرار دهید که مقداری آب دارد . روی بالۀ دمی، یک تیغه بگذارید تا بالۀدمی گسترده شود و ماهی تکان نخورد. مجموعه را روی صفحۀ میکروسکوپطوری قرار دهید که نور از بالۀ دمی عبور کند. ابتدا با بزرگ نماییِ کم و سپس بابزرگ نمایی متوسط، آن را مشاهده کنید. با توجه به معکوس بودن تصویر در میکروسکوپ، چگونه م یتوانیدسرخرگ و سیاهرگ را در بالۀ دمی، تشخیص دهید؟ گزارشی از آنچه مشاهده م یکنید به علم خود ارائه کنید. پس از پایان کار، ماهی را به آب برگردانید.دستگاه نفیدستگاه لنفی شامل رگ های لنفی، مجاریلنفی، گره های لنفی و اندام های لنفی است.وظیفۀ اصلی آن، تصفیه و بازگرداندن آب و مواددیگری است که از مویرگ ها به فضای میان بافتینشت پیدا می کنند و به مویرگ ها برنمی گردند.نشت این مواد در جریان ورزش و بعضی بیماری ها،افزایش قابل توجهی پیدا می کند. به مجموعۀمایعات و مواد وارد شده به رگ های لنفی، لنفگفته می شود.وظیفۀ دیگر دستگاه لنفی، انتقال چربی هایجذب شده از دیوارۀ رودۀ باریک به خون است.همچنین تولید و تجمع لنفوسیت ها در گره ها واندام های لنفی، به از بین بردن عوامل بیماری زاکمک می کند.لنف بعد از عبور از مویرگ ها و رگ های لنفیاز طریق دو مجرای لنفی به سیاهرگ های سینه)زیر ترقوه ای پ و راست( می ریزد. بنابراین،لنف پس از تصفیه شدن به دستگاه ردش خونبرمی گردد )شکل 16 (.شکل 16  اجزای دستگاه لنفی،مسیر لنف و چگونگی اتصال آن بهدستگاه گردش خونلوزهمجرای لنفی راستمغز استخوانآپاندیسمجرایلنفی چپیموسطحالگره لنفیگره لنفیمحل اتصال رگلنفی به سیاهرگزیر ترقوه ایتیغۀ شیشه ای پنبۀ مرطوبآب70لوزه ها، تیموس، طحال، آپاندیس و مغز استخوان که مجموعاً به آنها اندام های لنفی می گویندمانند گره های لنفی مراکز تولید لنفوسیت ها هستند. لنفوسیت ها، یاخته های اصلی دستگاه ایمنیهستند که در سال های آینده با آن آشنا خواهید شد.اگرچه دستگاه لنفی در مقابله با عوامل بیماری زا نقش دارد، ولی مویرگ های آن با داشتن فضاهایبین یاخته ای بزرگ در پخش یاخته های سرطانی در قسمت های مختلف بدن نیز مؤثر است.تنظیم ستگاه گردش خونگره ضربان ساز، تکانه های منظمی را ایجاد و در قلب نتشر می کند تا چرخۀ ضربان قلب به طورمنظم تکرار شود. در حالت عادی این ضربان و برون ده قلبی ناشی از آن، نیاز اکسیژن و مواد مغذیاندام های بدن را برطرف می کند. امّا در هنگام فعّالیت ورزشی یا در حالت استراحت، برون ده قلب بایدتغییر یابد. این تنظیم ها با ساز و کارهای مختلفی انجام می شود:نقش دستگاه عصبی خود مختار: افزایش و کاهش فعالیت قلب متناسب با شرایط، به وسیلهاعصاب دستگاه عصبی خود مختار انجام می شود. مرکز هماهنگی این اعصاب در بصل النخاع وپل مغزی و در نزدیکی مرکز تنظیم تنفس قرار دارد و همکاری این مراکز، نیاز بدن به مواد مغذی واکسیژن را در شرایط خاص به خوبی تأمین می کند.نقش هورمون ها: وقتی در حالت های ویژۀ فشار روانی مثل نگرانی، رس و استرس امتحانقرار می گیریم، ترشح بعضی از هورمون ها از غدد رون ریز مثل فوق کلیه، افزایش می یابد. اینهورمون ها با اثر روی بعضی اندام ها مثل قلب و کلیه، ضربان قلب و فشارخون را افزایش می دهند.تنظیم موضعی جریان خون در بافت ها:کربن دی اکسید، از جمله مواد گشادکنندۀ رگیاست که با تأثیر بر ماهیچه های صاف دیوارۀ رگ ها، سرخرگ های کوچک را گشاد و بَنداره هایمویرگی را باز می کند تا میزان جریان خون در آنها افزایش یابد. ورود بعضی از مواد مانند یون کلسیمبه درون مایعات بدن نیز باعث تنگی رگ ها می شود. تغییر مقدار این مواد در بافت ها باعث تنظیمموضعی جریان خون در بافت ها می شود.ساز وکارهای انعکاسی برای حفظ فشار سرخرگی: گیرنده های فشاری که در دیوارۀرخرگ های گردش عمومی قرار دارند؛ همچنین گیرنده های حساس به کمبود اکسیژن وگیرنده های حساس به افزایش کربن دی اکسید و یون یدروژن که گیرنده های شیمیایی نام دارندپس از تحریک، به مراکز عصبی پیام می فرستند تا فشار سرخرگی در حد طبیعی حفظ، و نیازهایبدن در شرایط خاص تأمین شود.بیشتر بدانیدثبت فعّالیت های دستگاهگردش خون در یک دورۀزمانی )مانیتورینگ(متخصصان با متصل کردندستگاه های الکترونیکی ویژه ایبه بدن فرد، فشارخون و فعّالیتالکتریکی قلب او را در مدت 24 تا 48ساعت تحت نظر قرار می دهند. در اینحالت فرد فعّالیت های معمول خود راانجام می دهد. پزشکان با بررسینمودارهای حاصل، به چگونگیکار قلب و رگ ها در شرایط مختلف
اکسیژن،کربن د یاکسید، هورمو نها ومواد دیگر است  ز همین طریقارتباط شیمیایی بین یاخت ههایبدن را امکا نپذیر می سازد و به تنظیم دمای بدن و یکسان کردن دما در نواحی مختلف بدنکمک می کند. همچنین در ایمنی و دفاع در برابر عوامل خارجی نقش اساسی دارد و در هنگامخون ریزی، به کمک عواملی، از هدر رفتن خون جلوگیری می کند.بیش از 90 درصدِ خوناب، آب است که در آن پروتئین ها، مواد غذایی، یون ها و مواد دفعی حلشد هاند. پروتئین های خوناب نقش های گوناگونی دارند از جمله حفظ فشار اسمزی خون، انتقالمواد، تنظیم pH ، انعقاد خون و ایمنی بدن. آلبومین، در حفظ فشار اسمزی خون و انتقال بعضی ازداروها مثل پن یسیلین نقش دارد. فیبرینوژن، در انعقاد خون و گلوبولین ها در ایمنی و مبارزه با عواملبیمار یزا اهمیت دارند. همچنین انواع گلوبولین ها و هموگلوبین با جذب و نتقال یون ها می توانند درتنظیم pH خون مؤثر واقع شوند.وجود یون های پتاسیم و سدیم در خوناب، اهمیت زیادی دارد چون در فعّالیت یاخته های بدن نقشکلیدی دارند. مواد غذایی خوناب شامل کربوهیدرات ها و آمینواسیدها است. اوره، کربن دی اکسید ولاکتیک اسید نیز از جمله مواد دفعی آن هستند.بخش دوم خون شامل گویچه های قرمز، گویچه های سفید و گِرده ها هستند که دو گروهاوّل، یاخته های خونی و گِرده ها، قطعاتی از یاخته هستند. در یک فرد بالغ، تولید یاخته های خونیشکل 17  بخش های خون پس ازگریزانهخونابیاخته های خونیواژه شناسیخون بَهرHematocrit( / هماتوکریت(هماتوکریت به درصد حجمییاخته های خونی گفته می شود کهبه جای آن از کلمه خون بهر استفادهشده است و در آن بهر به معنی بهره ونسبت است و به نسبت گویچه هایخون به ل حجم خون دلالت دارد.72و گِرده ها در مغز قرمز استخوانانجام می شود. در مغز استخوانیاخت ههای بنیادی وجود دارند که باتقسیمات خود، این بخش خون راتولید م یکنند.البته در دوران جنینی، یاخته هایخونی در اندام های دیگری مثلکبد و طحال نیز ساخته می شود.یاخت ههای بنیادی مغز استخوان،یاخته هایی هستند که تواناییتقسیم و تولید چندین نوع یاختهرا دارند. ابتدا این یاخته ها تقسیمم یشوند و دو نوع یاخته را ایجادم یکنند: یاخته های بنیادی لنفوئیدی که در جهت تولید لنفوسیت ها عمل م یکنند و یاخته هایبنیادی میلوئیدی که منشأ بقیۀ یاخته های خونی هستند )شکل 18 (.شکل 18  تولید انواع یاخته هایخونی، توسط یاخته های بنیادیمغز استخوانشکل 19  یاخته های خونی قرمزیاختۀ بنیادییاختۀ بنیادی لنفوئیدییاختۀ بنیادی میلوئیدیخروج هستهاکاریوسیتگویچۀ قرمزگویچۀ سفیددانه دارگویچۀ سفیدبدون دانهگِردهیاخته های خونی قرمزدر انسان بیش از 99 درصدِ یاخت ههای خونی را گویچه های قرمز تشکیلم یدهند که به خون، ظاهری قرمزرنگ م یدهند. این یاخت ههای کروی که ازدو طرف، حالت فرو رفته دارند، در هنگام تشکیل در مغز استخوان، هستۀ خودرا از دست م یدهند و میان یاخته آنها از هموگلوبین پر م یشود )شکل 19 (.نقش اصلی گویچه های قرمز، انتقال گازهای تنفسی است. متوسط عمرگویچه های قرمز 120 روز است. تقریباً یک درصد از گویچه های قرمز، روزانهتخریب می شود و باید جایگزین شود. تخریب یاخته های خونی آسی بدیدهو مرده در طحال و کبد انجام می شود. آهن آزاد شده در این فرایند یا در کبدذخیره می شود و یا همراه خون به مغز استخوان می رود و در ساخت دوبارۀگویچه های قرمز مورد استفاده قرار می گیرد.73فعّالیتفعّالیت به نظر شما چرا در انسان و بسیاری از پستانداران، گویچه های قرمز، هسته و بیشتر اندامک های خودرا از دست م یدهند؟ چرا غشای گویچه های قرمز در دو طرف، حالت فرورفته دارد؟ محصور بودن هموگلوبین در غشای گویچه های قرمز چه اهمیتی دارد؟شاید برگه های جواب آزمایش خون را دیده باشید. در این برگه ها اطلاعات زیادی در مورد یاخته ها وترکیبات خون وجود دارد. یکی از این برگه ها را بررسی کنید و با توجه به آن، به سؤالات زیر پاسخ دهید:1 تعداد طبیعی هریک از یاخته های خونی ) WBC و RBC ( و گرده ها ) PLT ( را در واحد اندازه گیری میکرو لیتر ) )μLمشخص کنید .2 میزان انواع چربی هایی را که در آزمایش خون سنجیده می شود؛ مشخص کنید .3 فتیم که روزانه تقریباً یک درصد گویچه های قرمز تخریب می شود. با توجه به تعداد RBC اگر حجم کل خون ما پنج لیترباشد، روزانه چه تعداد از این یاخته ها تخریب می شوند و باید جایگزین شوند؟برای ساخته شدن گویچه های قرمز در مغز استخوان، علاوه بر وجود آهن، ویتامین »B12«و فولی کاسید نیز لازم است.آهن به صورت گروه هِم به پروتئین گلوبین می چسبد و هموگلوبین رامی سازد )شکل 12 ، دستگاه تنفس(.فولی کاسید، نوعی ویتامین از خانواده B است که برای تقسیم طبیعی یاخته ای لازم است. کمبودآن باعث می شود یاخته ها به ویژه در مغز استخوان، تکثیر نشوند و تعداد گویچه های قرمز کاهشیابد. سبزیجات با برگ سبز تیره، حبوبات، گوشت قرمز و جگر از منابع آهن و فولیک اسیدند. کارکردصحیح فولی کاسید به وجود یتامین »B12« وابسته است. این ویتامین فقط درغذاهای جانوری وجوددارد. البته در رودۀ بزرگ مقداری ویتامین B12 تولید می شود.تنظیم تولید گویچه های قرمز: اگرچه تولید گویچه های قرمز به وجود آهن، فولی کاسید و ویتامین»B12« وابسته است؛ در بدن ما تنظیم میزان گویچه های قرمز، به ترشح هورمونی به نام اریتروپویتینبستگی دارد. این هورمون توسط گروه ویژ های از یاخته های کلیه و کبد به درون خون ترشح می شود وروی مغز استخوان اثر می کند تا سرعت تولید گویچه های قرمز را زیاد کند. این هورمون به طور طبیعیبه مقدار کم ترشح می شود تا کاهش معمولی تعداد گویچه های قرمز را جبران کند. اما هنگام کاهشمقدار اکسیژن خون، این هورمون به طور معن یداری افزایش می یابد که این حالت در کم خونی،بیماری های تنفسی و لبی، ورزش های طولانی یا قرار گرفتن در ارتفاعات، ممکن است رخ دهد.بیشتر بدانیدکاهش تعداد گویچه های قرمز و نیزکاهش مقدار هموگلوبین را آنمی یاکم خونی می گویند. ضعف و خستگیزودرس و پریدگی رنگ، ممکن استاز نشانه های کم خونی باشد ولیتشخیص آن با آزمایش خون و تعیینمیزان هموگلوبین انجام می شود.استفاده از گوشت، جگر و سبزیجاتتیرۀ تازه، برای جلوگیری از آن توصیهمی شود.74شکل 20  یاخته های خونی سفید1 بازوفیل: هستۀ دو قسمتی روی هم افتاده  میان یاخته با دانه های تیره2 ائوزینوفیل: هستۀ دوقسمتی دمبلی  میان یاخته با دانه های روشن درشت3 نوتروفیل: هستۀ چند قسمتی  میان یاخته با دانه های روشن ریز4 مونوسیت: هستۀ تکی خمیده یا لوبیایی  میان یاخته بدون دانه5 لنفوسیت: هستۀ تکی گرد یا بیضی  میان یاخته بدون دانهبیشتر بدانیدتعداد یاخته های خونی در میلی مترمکعب خون6 × 106 RBC  5 × 103 WBC  6250 × 103 PLTیاخته های خونی سفیدیاخت ههای خونی، که ضمنگردش در خون، در باف تهایمختلف بدن نیز پراکنده م یشوند،گویچ ههای سفید هستند. نقشاصلی آنها، دفاع از بدن در برابرعوامل خارجی است. این یاخته هاهسته دارند. انواع و ویژگی هایآنها را در شکل 20 مشاهدهمی کنید.فعّالیت مشاهدۀ یاخته های خونی باکمک معلم و رعایت نکات ایمنی، گسترش خونی تهیه کنید. در صورتی که امکانات لازم برای رنگ آمیزی یاخته های خونی در آزمایشگاه شما وجود دارد، گسترشخونی تهیه شده را رنگ آمیزی کنید. همچنین می توانید از تیغه های آمادۀ یاخته های خونی که رنگ آمیزی شده اند نیز استفاده کنید و انواع یاخته های خونی را درآن تشخیص دهید.گِرده هاقطعات یاخته ای بی رنگ  دون هست های هستند که درون خود دانه های زیادی دارند و ازگویچه های خون کوچک ترند. گِرده ها در مغز استخوان، زمانی تولید م یشوند که بخش میان یاخته اییاخته های بزرگی به نام مگاکاریوسیت قطعه قطعه و وارد جریان خون می شوند )شکل 21 (. درونهر یک از قطعات، دانه های کوچک پر از ترکیبات فعّال وجود دارند. با آزاد شدن یکی از این ترکیباتاز گِرده ها و ورود به خوناب، فرایندی آغاز می شود که منجر به تشکیل لخته در محل خون ریزیبازوفیل ائوزینوفیلونوسیتنوتروفیل لنفوسیت75می گردد. گِرده ها به چند طریق از هدر رفتن خون جلوگیریم یکنند. در خونریزی های محدود، که دیوارۀ رگ ها آسیب جزئیم یبیند، در محل آسیب، گِرده ها دور هم جمع می شوند، به همم یچسبند و ایجاد درپوش م یکنند. این درپوش جلوی خروجخون از رگِ آسی بدیده را می گیرد.در خون یز های شدیدتر، گِرده ها در تولید لختۀ خون، نقشاصلی دارند. آنها با ترشح مواد و با کمک پروتئی نهای خون مثلفیبرینوژن، لخته را ایجاد م یکنند که تشکیل لخته در محل زخم،جلوی خونریزی را م یگیرد )شکل 21 (. وجود ویتامین k و یون Caدر انجام روند انعقاد خون و تشکیل لخته لازم است.مراحل انعقاد خون با کمک گرده ها و عوامل انعقادی دیگر را در نمودار زیر می بینید.بافت ها و گِرده های آسیب دیدهترشح آنزیم پروترومبینازترومبین پروترومبینبیشتر بدانیدآزمایش PT)Prothrombin Time (یکی از آزمایش های تعیین کنندۀسلامت گِرده ها و چگونگی عمل آنهادر انعقاد خون، آزمایش PT یا زمانپروترومبین است که در آن، زمان لازمبرای انعقاد خون را می سنجند.PT طبیعی تقریباً 12 ثانیه است. اگراین مدت در فردی کم یا زیاد باشد میزانگِرده یا کارکرد آنها طبیعی نیست. دراستفاده از دارو های ضد انعقاد مثلوارفارین نیز معیار سنجش تأثیر دارو،تعیین PT شخص است که از روی آنمیزان دارو را تغییر می دهند.شکل 21  رشته های پروتئینی فیبرینکه یاخته های خونی و گِرده ها رادربرگرفته و لخته را تشکیل داده اند.فیبرین به همراه گویچه های فیبرینوژنقرمز لخته را می سازند76گفتار ۴ تنوع گردش مواد در جانداراندر تک یاخته ای ها تبادل گاز، تغذیه و دفع بین محیط و یاخته از سطح آن انجام می شود. درجانداران پر یاخته ای به دلیل زیاد بودن تعداد یاخته ها، همۀ یاخته ها با محیط بیرون ارتباط ندارندو لازم است در آنها دستگاه گردش موادی به وجود آید تا یاخته ها نیاز های غذایی و دفع مواد زائدخود را با کمک آن برطرف کنند. دستگاه های گردش مواد در جانوران مختلف به صورت هایزیر است:سامانۀ ردش آب: برخی از بی مهرگان سامانۀ انتقال ویژه ای دارند؛ به عنوان مثال دراسفنج ها به جای گردش درونی مایعات، آب از محیط بیرون از طریق سوراخ های دیواره به حفرهیا حفره هایی وارد، و پس از آن از سوراخ یا سوراخ های بزرگ تری خارج می شود. عامل حرکت آب،یاخته های یقه دار هستند که تاژک دارند )شکل های 22 و 23 (.رۀ گوارشی: در مرجانیان مثل هیدر آب شیرین، کیسۀ گوارشی پر از مایعات علاوه برگوارش، وظیفۀ گردش مواد را نیز بر عهده دارد. در عروس دریایی، این سامانه انشعاب های متعددیدارد که به گردش مواد در چتر و بازو های جانور کمک می کند. در کرم های پهن آزادزی مثل پلاناریا،انشعابات آن به تمام نواحی بدن نفوذ م یکند به طوری که فاصلۀ انتشار مواد تا یاخته ها بسیار کوتاهاست. در این جانوران حرکات بدن به جابه جایی مواد کمک م یکند شکل 38 فصل 2(.با شکل گیری لولۀ گوارش که از دهان، شروع و به مخرج منتهی می شود در فاصلۀ بین بخشخارجی این دستگاه و دیوارۀ داخلی بدن، فضایی شکل می گیرد که سلوم یا حفرۀ عمومی بدن نامیدهمی شود.در بی مهرگانی مثل کرم های لوله ای، حفرۀ عمومی بدن با مایعی پر می شود که از آن برای انتقالمواد استفاده می شود )شکل 24 (.در جانوران پیچیده تر، دستگاه اختصاصی برای گردش مواد شکل می گیرد که در آن مایعی برایجابه جایی مواد وجود دارد. در این جانوران، دو نوع سامانۀ گردش مواد مشاهده می شود.شکل 22  گردش آب دربدن نوعیاسفنجشکل ۲3  شکل انواعی از اسفنجشکل ۲4  کرم لوله ای ماده )الف( ومقطع بدن آن )ب(محل خروج آبمحل ورود آبحفرۀ عمومیلولۀ گوارشبخش های مختلف دستگاه تناسلییاختۀ سازندۀ منفذحفرۀ میانییاختۀ یقه دارب( الف(77سامانۀ گردش از: در سامانۀ باز، قلب مایعی به نام همولنف را به حفره های بدن پمپ م یکند.همولنف نقش های خون، لنف و آب میان بافتی را بر عهده دارد. این جانوران مویرگ ندارند و همولنفمستقیماً به فضای بین یاخته های بدن وارد می شود و در مجاورت آنها جریان می یابد.بندپایان و بیشتررم تنان سامانۀ گردشی باز دارند )شکل 25 (.سامانۀ گردش بسته: ساده ترین سامانۀ گردش بسته در کرم های حلقوی، نظیر کرم خاکیوجود دارد. در این سامانه مویرگ ها در کنار یاخته ها و با کمک آب میان بافتی، تبادل مواد غذایی،دفعی و گاز ها را انجام می دهند )شکل های 26 و 27 (.شکل 26  ساده ترین گردش خون بسته در کرم خاکی  رگ پشتی به صورت قلب اصلی عمل می کند و خون را بهجلو می راند. در قسمت جلویی بدن 5 جفت کمان رگی در اطراف لولۀ گوارش به صورت قلب کمکی عمل می کنند وخون را به سمت پایین و پس ه عقب می رانند. مویرگ ها در همه قسمت های بدن، بین رگ پشتی و شکمی وجوددارند.تمام مهره داران، سامانۀ گردشی بسته دارند. گردش خون در مهره داران به صورت ساده و یامضاعف است. در گردش ساده مثل ماهی و نوزاد دوزیستان، خون، ضمن یک بار گردش در بدن،یک بار از قلب دو حفره ایِ آن عبور می کند. مزیت این سیستم، انتقال یکبارۀ خون اکسیژن دار بهشکل 25  گردش خون باز در حشره قلب لوله ای، همولنف را از طریق رگ هابه درون حفره هایی )سینوس ها( پمپمی کند. تبادل مواد بین یاخته ها وهمولنف انجام شده و همولنف از طریقمنافذ دریچه دار به قلب برمی گردد.دریچه های منافذ در هنگام انقباضقلب، بسته هستند.شکل ۲7  مقایسۀ گردش خون بازو بستهقلب لوله ایقلب لوله ای )رگ پشتی(رگ شکمیمویرگ هالب قلبکمان های رگیمنفذ دریچه دار دریچههمولنففضای بین یاخته ایگردش خون بسته گردش خون بازسیاهرگ رخرگمویرگ78شکل 28  گردش خونِ ماهی  خونتمام بدن از طریق سیاهرگ شکمی وارددهلیز و سپس به بطن وارد می شود.انقباض بطن، خون را ازطریق سرخرگشکمی به آبشش ها می فرستد. پس ازتبادل گازهای تنفسی، خون از طریقسرخرگ پشتی به تمام بدن و پس از تبادلمویرگی با یاخته ها ی بدن وارد سیاهرگشکمی می شود و به قلب برمی گردد.قبل از دهلیز، سینوس سیاهرگی و بعداز بطن، مخروط سرخرگی قرار دارد.تمام مویرگ های اندام هاست )شکل 28 (.در گردش مضاعف، که در سایر مهره داران دیده می شود، خون ضمن یک بار گردش در بدن، دوبار از قلب عبور می کند. در این سامانه، قلب به صورت دو تلمبه عمل می کند: یک تلمبه با فشار کمتربرای تبادلات گازی و تلمبه دیگر با فشار بیشتر برای گردش عمومی، فعّالیت می کند.سامانۀ گردشی مضاعف، از دوزیستان به بعد، شکل گرفته است. وزیستان، قلب سه حفره ایبا دو دهلیز و یک بطن دارند که بطن، خون را یک بار به شش ها و پوست و سپس به بقیۀ بدن تلمبهم یکند )شکل 29 (.قلب و سامانه های گردشی در پرندگان و پستاندارانجدایی کامل بطن ها در پرندگان و پستانداران و برخی خزندگان مثل کروکودیل ها رخ می دهد. اینحالت، حفظ فشار در سامانۀ گردشی مضاعف را آسان م یکند. فشار خون بالا برای رساندن سریع موادغذایی و خون غنی از اکسیژن به بافت ها در جانورانی با نیاز انرژی زیاد، مهم است.بیشتر بدانیددر سه گروه خزندگان )مارها،لاک پشت ها و سوسمارها( قلب چهارحفره ای است ولی دیوارۀ بین دو بطنکامل نشده است.شکل 29  قلب در انواع مهره دارانمویرگ های آبششیآبششمخروط سرخرگی سینوس سیاهرگیپستاندارقلب چهار حفره ای،گردش خون مضاعفدوزیستقلب ه حفره ای،گردش خون مضاعفماهیقلب دو حفره ای،گردش خون سادهبطندهلیز مویرگ های عمومی بدنسرخرگ پشتیسرخرگ شکمیسیاهرگ شکمی79فصل ۵تنظیم اسمزی و دفع مواد زائدگرچه ما انسان ها در خشکی زندگی می کنیم اما تک تک یاخته های ما در محیطی مایع زندگیم یکنند. آنچه که در مورد این محیط مایع حائز اهمیت است، مشابه بودن غلظت آن با غلظت درونیاخته ها یا به عبارت دقیق تر مشابه بودن فشار اسمزی آنهاست. اگر غلظت مایع اطراف یاخته هارقیق تر یا غلیظ تر از یاخته ها باشد تهدیدی جدی برای ادامۀ حیات ما خواهد بود؛ چون ممکن استبه ورود بیش از حد آب به یاخته یا خروج آب از آن منجر شود. بدن ما چگونه فشار اسمزی مایع اطرافیاخته ها را تنظیم می کند؟ چگونه ترکیب شیمیایی آن را ثابت نگه م یدارد؟ آیا روش ایی که بدنانسان به کار می گیرد، در سایر جانوران هم دیده می شوند؟ ادرار چگونه تشکیل می شود؟ ترکیبشیمیایی ادرار چه اطلاعاتی را دربارۀ وضعیت درونی بدن فراهم می کند؟ این ها نمونه پرسش هاییاست که پاسخ آنها را در این فصل خواهیم یافت.80اگر در یک روز گرم تابستانی ورزش کنید عرق م یکنید. احتمالاً متوجه خواهید شد که از مقدارادرار شما کاسته خواهد شد. م یدانید چرا؟ چون بدن شما در نتیجۀ عرق کردن، آب از دست می دهدو بنابراین مقدار ادرار را کاهش م یدهد تا آب از دست رفته را جبران کند.کمبود آب، اکسیژن و مواد مغذی یا انباشته شدن مواد دفعی یاخته ها مثل کربن دی اکسید ومواد دفعی نیتروژن دار از جمله مواردی اند که ادامۀ حیات را تهدید م یکنند. حفظ وضعیت درونی بدندر محدوده ای ثابت، برای تداوم یات، رورت دارد. مجموعه اعمالی را که برای پایدار نگه داشتنوضعیت درونی جاندار انجام می شود هم ایستایی )هومئوستازی( م ینامند. ه مایستایی از ویژگی هایاساسی همۀ موجودات زنده است.اگر وضعیت درونی بدن از تعادل خارج شود بعضی از مواد، بیش از حدِ لازم یا کمتر از حدِ لازم بهیاخته ها می رسند. بسیاری از بیماری ها درنتیجۀ برهم خوردن ه مایستایی پدید م یآیند. برای مثال،در دیابت شیرین، مقدار قند خون افزایش می یابد که عوارضی جدی چون بیماری قلبی، نابینایی ونارسایی کلیه را دربر دارد.کلیه ها در حفظ ه مایستایی بدن نقش اساسی دارند. حفظ تعادل آب، اسید  باز، یو نها و نیز دفعمواد سمی و مواد زائد نیتروژ ندار، از جمله وظایف کلی هاند.کلیه هاساختار بیرونی کلیه و حفاظت از آن: کلیه ها، اندام هایی لوبیایی شکل اندو به تعداد دو عدد در طرفین ستون مهره ا و پشت شکم قرار دارند. اندازۀ کلیه درفرد بالغ، تقریباً به اندازۀ مشت بستۀ اوست. به علت موقعیت قرارگیری و شکل کبد،کلیۀ راست قدری پایین تر از کلیه چپ واقع است )شکل 1(.دند هها از بخشی از کلیه محافظت م یکنند. علاوه بر این، پردۀ شفافی از جنس بافتپیوندیِ رشت های به نام کپسول کلیه اطراف هر کلیه را احاطه کرده است )شکل 2(. اینپرده، مانعی در برابر نفوذ میکرو بها به کلیه ایجاد م یکند. چربی اطراف کلیه، علاوه براینکه کلیه را از ضربه محافظت م یکند در حفظ موقعیت کلیه نقش مهمی دارد. تحلیلیش از حد این چربی در افرادی که برنامه کاهش وزن سریع و شدید به کار می گیرندممکن است سبب افتادگی کلیه و تا خوردگی میزنای شود. در ای نصورت، فرد با خطربسته شدن میزنای و عدم تخلیۀ مناسب ادرار از کلیه روبه رو م یشود که در نهایت بهنارسایی کلیه خواهد انجامید. در اینجا با مثالی روبه رو هستیم که نشان م یدهد تغییردر موقعیت اندام ها می تواند به از بین رفتن ه مایستایی منجر شود.گفتار ۱ هم ایستایی و کلیه هاشکل 1 موقعیت کلیه ها در انساناز نمای پشتکلیه راستکلیه چپواژه شناسیهم ایستایی ) /Homeostasisهومئوستازی(هومئو به معنای هم یا همان و ستازیبه معنی وضعیت ثابت و ایستا است وبرای حفظ تعادل و پایداری وضعیتبیعی بدن به کار می رود. هم ایستاییکلمه ای است که از ترکیب هم باصفت فاعلی ایستا به معنی ایستادنتشکیل شده است.81رگ ها اعصاب و میزنای با گذر از ناف کلیه، با کلیه ارتباط برقرار می کنند. روی رکلیه، غدۀفوق کلیه قرار دارد که همان گونه که بعدًا خواهیم دید در تنظیم کار کلیه نقش مهمی ایفا م یکند)شکل 3(.ساختار درونی کلیه: در برش طولی کلیه، سهناحیۀ مشخص دیده می شود که از بیرون به درونعبار تاند از بخش قشری، بخش مرکزی و لگنچه)شکل 4(.در بخش مرکزی، تعدادی ساختار هرمی شکلدیده می شود که هرم های کلیه نام دارند. قاعدۀهرم ها به سمت بخش قشری و رأس آنها به سمتلگنچه است. هر هرم و ناحیۀ قشری مربوط به آنرا، یک لَپ کلیه م ینامند. در فاصلۀ بین هرم ها،انشعاباتی از بخش قشری به نام ستون های کلیهدیده می شود.لگنچه، ساختاری شبیه به قیف دارد. ادرار تولیدشده، به آن وارد و به میزنای هدایت می شود تا کلیه را ترک کند.شکل 2 کپسول کلیه شکل 3 موقعیت غدۀ فوق کلیهشکل ۴ برش طولی کلیهکپسول کلیهبخش قشریانشعابی ز سرخرگانشعابی از سیاهرگیک هرم از بخشمرکزیلَپ کلیهمیز نایسیاهرگ کلیهسرخرگ کلیهلگنچهکپسولواژه شناسیلپ ) Lobe / لوب(لوب به هر یک از بخش های متمایزاندام هایی نظیر مغز و شش و کبدگفته می شود و معادل آن لَپ استکه همان معنی بخش یا قطعه را درزبان فارسی دارد .82گُردیزه )نفرون( هاهر کلیه از حدود یک میلیون گُردیزه تشکیل شده است کهفرایند تشکیل ادرار در آنها آغاز می شود. ابتدای گُردیزه شبیه قیفاست و کپسول بومن نام دارد. ادامۀ گُردیزه، لول های شکل استو در قسمت هایی از طول خود، پیچ خوردگی هایی دارد و بر ایناساس، به قسمت های مختلفی نا مگذاری می شود )شکل 5(.این قسمت ها به ترتیب عبار تاند از لولۀ پیچ خوردۀ نزدیک،قوس هنله که U شکل است و لولۀ پیچ خوردۀ دور که گُردیزه راه مجرای جمع کننده متصل م کند.شکل 5  گُردیزه و مجرای جمع کنندهفعّالیت تشریح کلیۀ گوسفندوسایل لازم: کلیۀ گوسفند،قیچی، چاقوی جراحی، گمانه۱ یک عدد کلیۀ گوسفند تهیه کنید. اگر چربی هایاطراف آن کنده نشده باشد بهتر است.2 در بین چربی ها میزنای، سرخرگ و سیاهرگکلیه را تشخیص دهید.3 کپسول کلیه با بریدن قسمتی از آن، به راحتیجدا می شود.4 با یک برش طولی در سطح محدّب کلیه، آن رااز کنید و مطابق شکل 4، بخش های مختلف آنرا تشخیص دهید.5  در وسط لگنچه، منفذ میزنای مشخص است.با وارد کردن گمانه و جلو بردن آن درون میزنای،می توانید اطمینان پیدا کنید که میزنای را درستتشخیص داده اید.کپسول بومنلولۀ پیچ خوردۀ دور لولۀ پیچ خوردۀ نزدیکمجرای جمع کنندهلولۀ هِنله83گردش خون در کلیهمنشأ ادرار از خون است و بنابراین بین گُردیزه و گ های خونی، ارتباط تنگاتنگی وجود دارد. باتوجه به اینکه تبادل مواد از طریق مویرگ ها رخ م یدهد در اینجا نیز شبکه های مویرگی را می بینیم.دو شبکۀ مویرگی در ارتباط با گُردیزه مشاهده می شود. اوّلی به نام کلافک )گلومرول( که درون کپسولبومن قرار دارد و دومی به نام دورِ لوله ای که اطراف قسمت های دیگر گُردیزه را فراگرفته است.ه هر کلیه، یک سرخرگ وارد می شود. انشعابات این سرخرگ از فواصل بین هرم ها عبور م یکندو در بخش قشری به سرخرگ های کوچک تری تقسیم می شود. این انشعابات سرانجام کلافک ها رادر کپسول های بومن می سازند. کلافک به سیاهرگ ختم نمی شود. خون از طریق سرخرگ آورانبه کلافک وارد می شود و از طریق سرخرگ وابران آن را ترک م یکند. سرخرگ وابران در اطرافلوله های پیچ خورده و قوس هنله، شبکۀ مویرگی دورِلوله ای را ی سازد. این مویرگ ها به یکدیگرمی پیوندند و سیاهرگ های کوچکی به وجود می آورند که سرانجام سیاهرگ کلیه را می سازند. اینسیاهرگ، خون را از کلیه بیرون می برد.شکل 6  شبکه های مویرگی مرتبط با گردیزهسرخرگ آورانشبکه دورِ لوله ای کلافکسرخرگ وابرانانشعابی ازسیاهرگ کلیهواژه شناسیردیزه ) Nephron / نفرون(نفرون به معنی واحد ساختاری وکارکردی کلیه در مهره داران است ومعادل آن گردیزه انتخاب شده استکه از اسم گُرده و پسوند ایزه تشکیلشده است. گُرده در فرهنگ دهخدا بهمعنی کلیه و قلوه و ایزه پسوند تصغیراست و همان معنی کوچک ترینواحد ساختاری کلیه را دارد.ژه شناسیکلافکGlomerulus( / گلومرول(مرول به شبکه مویرگی اول واقع درمن در کلیه مهره داران گفتهمی شود. به دلیل در هم پیچیده بودنمویرگ ها به صورت کلاف کوچکیدیده ی شود که واژه کلافک برایآن مناسب است.بیشتر بدانیداز کلیه های خود چگونه مراقبتکنیم؟• نظری__
فعالیت بدنی داشته باشید.• قند و فشار خون را کنترل کنید.• از غذا های آماده ك متر استفادهكنید.• وزن خود را کنترل کنید.• آب کافی بنوشید.• سیگار نکشید.• هیچ داروئی را خودسرانه مصرفنکنید.84فرایند تشکیل ادرار، شامل سه مرحله است که عبار تاند ازتراوش، بازجذب و ترشح )شکل 7(.تراوش: تراوش، نخستین مرحلۀ تشکیل ادرار است. در اینمرحله خوناب شامل آب و مواد محلول در آن به جز پروتئین ها،در نتیجۀ فشار خون از کلافک خارج شده به کپسول بومن واردم یشوند. این فرایند را تراوش م ینامند. هم ساختار کلافک و همساختار کپسول بومن برای تراوش متناسب شده است. مویرگ هایکلافک از نوع منفذ دار هستند و بنابراین امکان خروج مواد از آنهابه خوبی فراهم است. پروتئین ها به علت اندازۀ بزرگی که دارندبه طور معمول نمی توانند از این نافذ عبور کنند اما اگر پروتئینیبتواند از این منافذ عبور کند، آن گاه با مانع دیگری روبه رو خواهدشد و آن غشای پایۀ مویرگ های کلافک است. این غشا در حدودپنج برابر ضخیم تر از غشای پایه در سایر مویرگ هاست و از خروجپروتئین های خوناب جلوگیری م یکند )شکل 12 فصل 4(.نیروی لازم برای خروج مواد، از فشار خون تأمین می شود.برای اینکه فشارِ تراوشی به حدکافی زیاد باشد ساز وکار ویژ هایبرای کلافک در نظر گرفته شده است. قطر سرخرگ آوران بیشتراز قطر سرخرگ وابران است و این، فشار تراوشی را در مویرگ هایکلافک افزایش م یدهد )شکل 8(.اطراف کلافک را کپسول بومن احاطه کرده است. کپسولبومن شامل دو دیواره است؛ یکی بیرونی و دیگری درونی. دیوارۀدرونی که با کلافک در تماس است، شکاف های فراوانی ایورود مواد به گردیزه دارد.یاخته های دیوارۀ بیرونی کپسول بومن از نوع پوششیسنگ فرشی ساد هاند اما یاخته های دیوارۀ درونی آن، به سمتکلافک، از نوعِ خاصّی یاخته های پوششی به نام پودوسیت)به معنای یاختۀ پادار( ساخته شد هاند )شکل 9(. هریک ازپودوسیت ها رشته های کوتاه و پا مانند فراوانی دارد. پودوسیت هابا پاهای خود اطراف مویرگ های کلافک را احاطه کرد هاند.بدین ترتیب نه تنها فاصلۀ بین دیوارۀ گردیزه و کلافک تقریباً ازگفتار ۲ فرایند تشکیل ادرار و تخلیۀ آنشکل 7 فرایند تشکیل ادرارشکل 8  کلافک درون کپسول بومنسرخرگ آورانسرخرگ آورانسرخرگ وابرانکپسول بومنکپسول بومنشبکه مویرگیدورِ لوله ایبه طرف سیاهرگکلافکسرخرگتراوشبازجذبترشحلولۀ پیچ خوردۀ نزدیک سرخرگ وابران85بین رفته است، بلکه شکاف های باریک متعددی که ر فواصلبین پاها وجود دارد به خوبی امکان نفوذ مواد را به گردیزه فراهمم یکند.باز جذب: در تراوش، مواد براساس اندازه وارد گردیزه می شوندو هیچ انتخاب دیگری صورت نم یگیرد. بنابراین، هم مواد دفعیمثل اوره و هم مواد مفید مثل گلوکز و آمینواسیدها به گردیزه واردمی شوند. مواد مفید دوباره باید به خون بازگردند. این فرایند را بازجذبم ینامند.یاخته های دیوارۀ گردیزه، مواد مفید را از مواد تراوش شدهم یگیرند و آنها را در سمت دیگر خود )به سمت خارج گردیزه( رهام یکنند. این مواد توسط مویرگ های دورِلوله ای، دوباره جذب وبه این ترتیب به خون وارد م یشوند.به محض ورود مواد تراوش شده به لولۀ پیچ خوردۀ نزدیک،بازجذب آغاز می شود. دیوارۀ لولۀ پیچ خوردۀ نزدیک از یک لایهبافت پوششی مکعبی تشکیل شده است که ریزپرز دارند. ریزپرزهاسطح ازجذب را افزایش می دهند. به علت وجود ریزپرزهایفراوان در لولۀ پیچ خوردۀ نزدیک، مقدار مواد بازجذب شده در اینقسمت از گردیزه، بیش از سایر قسمت هاست )شکل 10 (.در بیشتر موارد، بازجذب فعّال است و با صرف انرژی زیستیانجام م یگیرد؛ گرچه بازجذب ممکن است غیرفعّال باشد مثلبازجذب آب که با اسمز انجام می شود.ترشح: ترشح در جهت مخالف بازجذب رخ م یدهد و در آنموادی که لازم است دفع شوند از مویرگ های دورِلول های یا خودِیاخته های گردیزه به درون گردیزه ترشح می شوند. این فرایند را ترشح می نامند. ترشح در بیشتر مواردبه روش فعّال و با صرف انرژی زیستی انجام می گیرد.بعضی از سموم، داروها و یون های هیدروژن و پتاسیم اضافی به وسیلۀ ترشح دفع می شوند. ترشحدر تنظیم میزان pH خون، نقش مهمی دارد. اگر pH خون کاهش ابد، کلیه ها یون هیدروژن را ترشحمی کنند. اگر pH خون افزایش یابد، کلیه بیکربنات بیشتری دفعمیکند و به این ترتیب pH خون در محدودۀ ثابتی نگه م یدارد.شکل 9 دیوارۀ بیرونی و درونی کپسولبومنشکل 10  یاخته های ریزپرز دار لولۀپیچ خوردۀ نزدیکپودوسیترشته های پا مانندکاف تراوشیدرون مویرگکلافکدیوارۀ کپسولبومن )بیرونی(غشای پایههسته86تخلیۀ ادرارادرار پس از ساخته شدن در کلیه، از طریق میزنای به مثانه واردم یشود )شکل 11 (. حرکت کرمی دیوارۀ میزنای، که نتیجۀ انقباضاتماهیچۀ صاف دیوارۀ آن است، ادرار را به پیش م یراند. پس از ورود بهمثانه، دریچ های که حاصل چین خوردگی مخاط مثانه بر روی دهانۀمیزنای است مانع بازگشت ادرار به میزنای م یشود.مثانه، کیس های است ماهیچ های که ادرار را موقتاً ذخیره می کند.مشخصی راتر ود،چنانچه حجم ادرار جم عشده در آن از حدِکشیدگی دیوارۀ مثانه باعث تحریک گیرنده های کششی و فرستادنپیام عصبی به نخاع می شود و به این ترتیب انعکاس تخلیۀ ادرار فعّالمی شود. نخاع با فرستادن پیام عصبی به مثانه، ماهیچه های صافدیوارۀ مثانه را منقبض م یکند. با افزایش شدت انقباض، ادرار از مثانهخارج و به میزراه وارد می شود.اتصال مثانه به میزراه، بنداره قرار دارد که به هنگام وروددر محلِادرار باز می شود. این بنداره، که بنداره داخلی میزراه نام دارد، از نوعماهیچۀ صاف و غیرارادی است. بنداره دیگری به نام بنداره خارجیمیزراه، از نوع ماهیچۀ مخطط و ارادی است. در نوزادان و کودکانیکه هنوز ارتباط مغز و نخاعِ آنان به طور کامل شکل نگرفته است،تخلیۀ مثانه به صورت غیرارادی صورت می گیرد.ترکیب شیمیایی ادرار و تنظیم آب: دو فرایند بازجذب ترشح، ترکیب مایع تراوش شده را هنگام عبور از گردیزه و مجرایجم عکننده، تغییر م یدهند و آنچه به لگنچه می ریزد، ادرار است.مواد ادرار را می توان به دو دستۀ معدنی و آلی تقسیم کرد. درحدود 95 درصد ادرار را آب تشکیل می دهد. دفع آب از طریق ادرار،راهی است برای تنظیم مقدار آب بدن. یون ها نیز بخش مهمی ازادرار را تشکیل م یدهند که دفع آنها برای حفظ تعادل یون ها صورتمی گیرد.فراوان ترین مادۀ دفعی آلی در ادرار، اوره است. اوره چرا و چگونهتشکیل می شود؟ در نتیجۀ تجزیۀ آمینو اسیدها و نوکلئوتیدها،آمونیاک به دست می آید که بسیار سمّی است. تجمع آمونیاک در خونشکل 11  دستگاه دفع ادرار– آیا می توانید اجزای شکل را نام گذاری به سرعت به مرگ م یانجامد. کبد، آمونیاک را از طریق ترکیب آن باکنید؟میزنایمیزراهمثانه87کربن دی اکسید به اوره تبدیل ی کند . ویژگی سمی بودن اوره از آمونیاک بسیار کمتر است و بنابراین،امکان انباشته شدن آن و دفع با فواصل زمانی امکان پذیر است. کلیه ها اوره را از خون م یگیرند و بهوسیلۀ ادرار از بدن دفع م یکنند.مادۀ دفعی نیتروژ ندارِ دیگری که با ادرار دفع می شود کِ رآتینین است که از کِ رآتی نفسفات تولیدمی شود. کِ رآتین فسفات، مولکولی است که در ماهیچه ها به منظور تأمین انرژی به کار م یآید؛ به اینترتیب که گروه فسفات آن به ADP منتقل و ATP تولید می شود. در جریان این تبدیل، کرآتینین پدیدم یآید که توسط کلیه ها از بدن دفع می شود.دیگر مادۀ دفعی نیتروژ ندار در ادرار اوریک اسید است که در نتیجۀ سوخت و ساز نوکلئیک اسیدهاحاصل می شود. اوریک اسید انحلال پذیری زیادی در آب ندارد؛ بنابراین تمایل آن به رسوب کردن وتشکیل بلور زیاد است. رسوب بلورهای وریک اسید در کلیه ها باعث ایجاد سنگ کلیه و در مفاصلباعث بیماری نقرس می شود. نقرس یکی از بیماری های مفصلی است که با دردناک شدن مفاصل والتهاب آنها همراه است.تنظیم آب: تنظیم آب تحت تنظیم عوامل مختلفی مثل هورمون ها قرار دارد. اگر غلظت موادمشخص فراتر رود، گیرنده های اسمزی در زیرنهنج )هیپوتالاموس(ح لشده در خوناب از یک حدِتحریک م یشوند. در نتیجۀ تحریک این گیرنده ها از یک سو، مرکز تشنگی در زیرنهنج فعّال می شودو از سوی دیگر، هورمون ضد ادراری از غدۀ زیرمغزی پسین ترشح می شود. این هورمون با اثر برکلیه ها، بازجذب آب را افزایش م یدهد و به این ترتیب دفع آب از راه ادرار کاهش پیدا می کند.اگر بنا به عللی هورمون ضد ادراری ترشح نشود، مقدارِ زیادی ادرارِ رقیق از بدن دفع می شود.چنین حالتی به یابت ی مزه معروف است. مبتلایان به این بیماری احساس تشنگی می کنند ومجبورند مایعات زیادی بنوشند. این بیماری به علت برهم زدن توازن آب و یون ها در بدن، نیازمندتوجه جدّی است.ساز وکار دیگری نیز در تنظیم آب نقش دارد. در نتیجۀ کاهش مقدار آب خون و کاهش حجم آن،فشار خون در کلیه کاهش می یابد. در این وضعیت، از کلیه آنزیمی به نام رنین به خون ترشح می شود.رنین با اثر بر یکی از پروتئین های خوناب و را هاندازی مجموعه ای از واکنش ها، باعث می شود از غدۀفوق کلیه، هورمون آلدوسترون ترشح شود. هورمون آلدوسترون با اثر بر کلیه ها بازجذب سدیم رااعث می شود. در نتیجۀ بازجذب سدیم، بازجذب آب هم در کلیه ها افزایش می یابد.بیشتر بدانیدآمونیاکاور هاسیداوریکبیشتر بدانیددیابت و کلیه هادیابت به رگ های ك لیه آسیبمی رساند. در نتیجه کلیه ها نمی توانندخون ا به درستی تصفیه کنند. نمکو آب بیشتری در بدن می ماند که درنهایت به افزایش وزن و تجمع مواددفعی در خون م یانجامد.دیابت همچنین باعث آسیب دیدناعصاب مثانه و ایجاد مشکلاتیدر تخلیه ادرار می شود. اگر مثانهبه موقع تخلیه نشود کلیه ها آسیبم یبینند. علاوه بر این، از آنجا که دردیابت، ادرار حاوی قند است تجمعطولانی مدت ادرار در مثانه امکانرشد باکتری ها و عفونت مثانه رافراهم می آورد.88گفتار ۳ تنوع دفع و تنظیم اسمزی در جانداراندر تک یاخته ای هادر بسیاری از تک یاخته ای ها تنظیم اسمزی با کمک انتشار انجام می شود. ولی در برخی دیگرمانند پارامسی، آبی که در نتیجۀ اسمز وارد می شود به همراه مواد دفعی توسط کُریچه های انقباضیدفع می شود )شکل 12 (.در بی مهرگاننفریدی: بیشتر بی مهرگان دارای ساختار مشخصی برایدفع هستند. یکی ز این ساختارها نفریدی است که برای دفع،تنظیم اسمزی یا هر دو مورد به کار می رود. نفریدی لول هایاست که با منفذی به بیرون باز می شود. نفریدی دو نوع است:پروتونفریدی و متانفریدی.سامانۀ دفعی پروتونفریدی، شبکه ای از کانال هاست که ازطریق منافذ دفعی به خارج بدن راه می یابند. سامانۀ دفعی درپلاناریا از نوع پروتونفریدی است که کار اصلی آن، دفع آب اضافیاست و بیشتر دفع نیتروژن، از طریق سطح بدن انجام می شود)شکل 13 (.ر طول کانال های پروتونفریدی، یاخته های شعله ای قراردارند. مایعات بدن از فضای بین یاخته ای به یاخته های شعله ایوارد می شوند و ضربان مژه های این یاخته )که ظاهری شبیهشعلۀ شمع دارند( مایعات را به کانال های دفعی هدایت، و از منافذدفعی خارج می کند.نوع پیشرفته تر سامانۀ دفعی در بی مهرگان، متانفریدی است.متانفریدی لوله ای است که در جلو، قیف مژک دار و در نزدیکانتها، دارای مثانه است که به منفذ ادراری در خارج از بدن ختممی شود. دهانۀ این قیف به طور مستقیم با مایعات بدن ارتباط دارد.بیشتر کرم های حلقوی )نظیر کرم خاکی( و نرم تنان سامانۀ دفعیمتانفریدی دارند. بدن کرم خاکی از حلقه هایی تشکیل شده که هرکدام یک جفت متانفریدی دارند )شکل 14 (.شکل 12  کُریچه انقباضی درپارامسیشکل 14  متانفریدیشکل 13  پروتونفریدی در پلاناریامایعیاختۀ شعله ایمژکلولۀجمع کنندهمنفذ دفعینفریدیشبکۀ مویرگیقیف مژک دارمثانهمنفذ ادراری89غدد شاخکی: در سخت پوستان، مواد دفعی نیتروژن دار باانتشار ساده، از آبشش ها دفع می شوند. برخی از سخت پوستان)مثل میگوها و خرچنگ ها( غدد شاخکی دارند )شکل 15 (.مایعات دفعی، از حفرۀ عمومی به این غده راوش  ز منفذ دفعینزدیک شاخک، دفع می شوند.لوله های مالپیگی: حشرات سامانۀ دفعیمتصل به روده به نام لوله های مالپیگی دارند )شکل16 (. یون های پتاسیم وکلر از همولنف به لوله هایمالپیگی ترشح، و در پی آن آب از طریق اسمز وارداین لوله ها می شود. سپس اوریک اسید به لوله هاترشح می شود. محتوای لوله های مالپیگی بهروده، تخلیه و با عبور مایعات در روده، آب و یون هابازجذب می شوند. اوریک اسید از طریق روده بههمراه مواد دفعی دستگاه گوارش دفع می شود.در مهره دارانانواعی از راهکارها در مهره داران برای مقابلهبا مسائل تنظیم اسمزی وجود دارد و بیشتر آنهاازگاری هایی در دستگاه ادراری است. همۀمهر هداران کلیه دارند که ساختار متفاوت، ولیعملکرد مشابهی در میان آنها دارد. مهره داران همچنین سیستم گردش خون بسته دارند ه ون درآن تحت فشار است. این فشار، خون را از غشاها به کلیه ها تراوش می کند.ماهیان غضروفی )مثل کوسه ها و سفره ماهی ها( که ساکن آب شور هستند، علاوه بر کلیه ها،دارای غدد راست روده ای هستند که محلول نمک )سدیم کلرید( بسیار غلیظ را به روده ترشح می کنند.در ماهیان آب شیرین، فشار اسمزی مایعات بدن از آب بیشتر است بنابراین آب می تواند وارد بدنشود )شکل 17 (. برای مقابله با چنین مشکلی، ماهیان آب شیرین معمولاً آب زیادی نمی نوشند )بازو بسته شدن دهان در ماهی قرمز تنها به منظور عبور آب و تبادل گازها در آبشش هاست(. همچنینبدن آنها با مادۀ مخاطی پوشیده شده است که مانع ورود آب به بدن می شود. جذب نمک و یون ها باانتقال فعّال از آبشش هاست. این ماهی ها حجم زیادی از آب را به صورت ادرار قیق دفع می کنند.در ماهیان دریایی فشار اسمزی مایعات بدن کمتر از آب دریاست. آب، تمایل به خروج از بدندارد. برای جبران، ماهیان دریایی مقدار زیادی آب می نوشند. در این ماهیان برخی از یون ها از طریقیاخته های آبشش و برخی، توسط کلیه به صورت ادرار غلیظ دفع م یشوند.شکل 15  غدد شاخکیشکل 16  لوله های مالپیگیلولۀ مالپیگیانتقال فعّال مواد دفعی )انتقال فعّال(یون ها و H2Oاسمزغدۀشاخکی90شکل 17  تنظیم آب در ماهیان آبشیرین )الف( و آب شور )ب(شکل 18  غدۀ نمکیکلیۀ دوزیستان مشابه ماهیان آب شیرین است. مثانۀ این جانوران محل ذخیرۀ آب و یون هاست.به هنگام خشک شدن محیط، دفع ادرار کم، و مثانه برای ذخیرۀ بیشتر آب بزرگ تر می شود و سپسبازجذب آب از مثانه به خون افزایش پیدا م یکند.خزندگان، پرندگان و پستانداران، یچیده ترین شکل کلیه را دارند که متناسب با واپایش تعادلاسمزی مایعات بدن آنهاست.ساختار کلیه در خزندگان و پرندگان مشابه است و توانمندی بازجذب آب زیادی دارد. برخی ازخزندگان و پرندگان دریایی و بیابانی که آب دریا یا غذای نمک دار مصرف می کنند م یتوانند نمکاضافه را از طریق غدد نمکی نزدیک چشم یا زبان، به صورت قطره های غلیظ دفع کنند )شکل 18 (.غدۀ نمکیترشحات نمکیب( ماهی آب شوردفع ادرار غلیظآبششکلیهدفع ادرار رقیقآبشش:جذب فعّال یون ها، ورودآب از طریق اسمزکلیهالف( ماهی آب شیرین91فصل ۶ازیاخته تا گیاهامروزه نهان دانگان بیشترین گونه های گیاهی روی زمین را تشکیل می دهند. این گیاهان گرچهدر جای خود ثابت اند؛ اما مانند جانوران به ماده و انرژی نیاز دارند. گیاهان برخلاف جانوران نمی توانندبرای تأمین ماده و انرژی مورد نیاز خود از جایی به جای دیگر بروند و با احساس خطر، فرار یا به عاملخطر حمله کنند. چه ویژگی هایی به گیاهان کمک می کند تا بتوانند بر محدودیت ساکن بودن درمحیط غلبه کنند؟ چگونه گیاهان می توانند در محیط های متفاوت، زندگی کنند؟ از طرفی گیاهانافزون بر اینکه منبع غذا برای مردم اند، تأمین کنندۀ مواد اولیۀ صنایعی، مانند داروسازی و پوشاک نیزهستند. گیاهان چه ویژگی هایی دارند که مواد اولیۀ چنین صنایعی را تأمین می کنند؟اولین قدم برای یافتنِ پاسخ چنین پرسش هایی، دانستن ویژگی های یاختۀ گیاهی و چگونگیسازمان یابی یاخته ها در گیاهان آوندی و شکل گیری پیکر آنهاست.92دیوارۀ یاخته ایاگر از شما بپرسند که یاخته در گیاهان چه تفاوتی با یاخته در جانوران دارد، احتمالاً علاوه برسبزدیسه )کلروپلاست(، دیواره را نیز نام می برید. یاخته، اولین بار در بافت چوب پنبه، مشاهدهشد )شکل 1(.چوب پنبه از یاخته های مرده تشکیل شده است. یاخته های این بافت درمشاهدهبا میکروسکوپ به صورت مجموعه حفره هایی دیده می شوند که دیواره هایی آنها را از یکدیگر جداکرده اند. این دیواره ها، دیوارۀ یاخته ای و تنها بخش باقی مانده از یاختۀ گیاهی در بافتی مرده اند .دیوارۀ یاخته ای در بافت های زندۀ گیاه، بخشی به نام پروتوپلاست را در بر می گیرد. پروتوپلاستهم ارز یاخته در جانوران است )شکل 2(.دیواره عملکردهای متفاوتی دارد. حفظ شکل یاخته ها، استحکام یاخته ها و در نتیجه استحکامپیکر گیاه،واپایش تبادل مواد بین یاخته ها در گیاه و جلوگیری از ورود عوامل بیماری زا؛ از کارهای دیوارۀیاخته ای است. برای پی بردن به نقش دیواره ر هر یک از این کارها ابتدا باید ساختار دیواره را بشناسیم.به شکل 3 توجه کنید! در تقسیم یاختۀ گیاهی بعد از تقسیم هسته، لایه ای به نام تیغۀ میانیتشکیل می شود. این لایه، میان یاخته )سیتوپلاسم( را به دوبخش تقسیم می کند و در نتیجه، دویاخته ایجاد می شود. تیغۀ میانی از پلی ساکاریدی به نام پکتین ساخته شده است. پکتین مانند چسبعمل می کند و دو یاخته را درکنار هم نگه م یدارد.پروتوپلاست هریک از یاخته های تازه تشکیل شده، لایه یا لایه های دیگری به نام دیوارۀنخستین می سازند. در این دیواره، رشته های سلولز وجود دارند که در زمینه ای از پروتئین و انواعیاز پلی ساکاریدهای غیر رشته ای قرار می گیرند. دیوارۀ نخستین، مانند قالبی، پروتوپلاست را دربرمی گیرد؛ اما مانع رشد آن نمی شود؛ زیرا قابلیت گسترش و کشش دارد و همراه با رشد پروتوپلاستشکل 2 یاختۀ گیاهیشکل 1 میکروسکوپ بتدایی رابرتهوک و آنچه مشاهده کرد.شکل ۳ تشکیل تیغۀ میانیسبزدیسههستهکُریچهغشای کُریچهیان یاختهدیواره و غشاییاخته ایگفتار 1 ویژگی های یاختۀ گیاهی1 2 393و اضافه شدن ترکیبات سازندۀ دیواره، اندازۀ آن نیز افزایش می یابد. در بعضی یاخته های گیاهی،لایه های دیگری نیز ساخته می شود که به مجموع آنها دیوارۀ پسین م یگویند. استحکام و تراکم ایندیواره از دیوارۀ نخستین بیشتر است)شکل 4(. رشد یاخته بعد از تشکیل دیوارۀ پسین متوقف می شود.دیدیم که دیوارۀ یاخته ای، دور تا دور یاخته را می پوشاند. آیا این دیواره، یاخته ها را به طور کامل ازهم جدا می کند؟ مشاهدۀ بافت های گیاهی با میکروسکوپ الکترونی نشان م یدهد که کانال هایمیان یاخته ای از یاخته ای به یاختۀ دیگر کشیده شده اند. به این کانال ها، پلاسمودسم می گویند)شکل 5(. مواد مغذی و ترکیبات یگر می توانند از راه پلاسمودسم ها از یاخته ای به یاختۀ دیگر بروند.پلاسمودسم ها در مناطقی از دیواره به نام لان، به فراوانی وجود دارند. لان به منطقه ای گفته می شودکه دیوارۀ یاخته ای در آنجا نازک مانده است.ترکیب دیواره تغییر می کندترکیب شیمیایی دیواره در یاخته های متفاوت، متناسب با کاری که انجام می دهند، و حتی درطول عمر یک یاخته فرق می کند.دیوارۀ آوندهای چوبی، به علت تشکیل ماده ای به نام لیگنین )چوب(، چوبی شده است.پروتوپلاستِ این یاخته ها لیگنین می سازد و آن را به دیوارۀ یاخته ای اضافه م یکند. لیگنین سبباستحکام بیشتر دیواره می شود. به همین علت وجود درختانی با ارتفاع چند ده متر و حتی چندصد متر ممکن شده است.شکل 4 چگونگی تشکیل دیوارۀیاخته ای. با تشکیل دیواره هاینخستین و پسین، تیغۀ میانی ازپروتوپلاست دور می شود.شکل 5  تصویر لاسمودسم بامیکروسکوپ الکترونی)الف(، لاندر دیوارۀ یاخته ای )ب(میان یاختهمیان یاختهمیان یاختهمیان یاختهغشای یاختهغشای یاختهغشای یاختهدیوارۀپسینلایه هایدیوارۀ پسینلایه هایدیوارۀ پسیندیوارۀ پسیندیوارۀ یاخته ایلانپلاسمودسم هاپلاسمودسمدیوارۀ نخستیندیوارۀ نخستیندیوارۀ نخستیندیوارۀ نخستینتیغۀ میانیتیغۀ میانیالف( ب(94گر به برگ گیاه گندم، دست زده باشید، زبری آن را احساس کرده اید. این زبری به علت افزودهنِ سیلیس به دیوارۀ یاخته هایی است که درسطح برگ قرار دارند. این تغییر از نوع کانی شدناست؛ زیرا در این تغییر، ترکیبات کانی به دیوارۀ یاخته ای اضافه می شوند.کتین دیواره با جذب آب، متورم و ژله ای می شود، به این تغییر ژله ای شدن می گویند. مقدارپکتین در بعضی گیاهان به قدری فراوان است که از آن برای تولید ژله های گیاهی استفادهی کنند. له یا لعابی که از خیساندن دانه هایی مانند دانه به در آب ایجاد می شود، به علت فراوانیترکیبات پکتینی در این دانه هاست.کوتینی شدن و چوب پنبه ای شدن از تغییرات دیگر دیواره در یاخته های گیاهی اند که درکاهش از دست دادن آب و جلوگیری از ورود عوامل بیماری زا به گیاه نقش دارند. کوتین و چوب پنبهاز ترکیبات لیپیدی هستند.فعّالیت الف( با استفاده از ابزار و مواد مناسب، نمونه ای از یاختۀ گیاهی بسازید. در این نمونه، لایه های دیواره وارتباط بین یاخته های گیاهی را نیز نشان دهید.ب( تغییرات بسیاری در میوه های نارس روی می دهد که نتیجۀ آن، رسیدن میوه است. پیش بینی می کنید در رسیدن میوه هاچه فرایندی در ارتباط با دیوارۀ یاخته رخ دهد؟ این پیش بینی را بر چه اساسی انجام می دهید؟کُریچه )واکوئول(، محلّی برای ذخیرهچگونه گیاه پژمرده بعد از آبیاری شاداب می ود؟ برای پاسخ به این پرسش باید نگاهی دقیقبه یاختۀ گیاه داشته باشیم. می دانیم یکی از ویژگی های یاخته های گیاهی، داشتن اندامکی به نامکُریچه است. در این اندامک، مایعی به نام شیرۀ کُریچه ای قرار دارد. شیرۀ کُریچه ای ترکیبی از آبو مواد دیگر است. مقدار و ترکیب این شیره، از گیاهی به گیاه دیگر و حتی از بافتی به بافت دیگر فرقم یکند.بعضی یاخته های گیاهی کُریچه درشتی دارند که بیشترِ حجم یاخته را اشغال می کند )شکل 2(.به شکل 6 نگاه کنید! وقتی مقدار آب در محیط بیشتر از مقدار آن در یاخته باشد، کُریچه ها حجیمو پر آب اند و سبب می شوند که پروتوپلاست به دیواره بچسبد و به آن فشار آورد. دیوارۀ یاخته ای دربرابر این فشار تا حدی کشیده می شود، اما پاره نمی شود. یاخته در این وضعیت در حالت تورژسانسیا تورم است. حالت تورم یاخته ها در بافت ای گیاهی سبب می شود که اندام های غیر چوبی، مانندبرگ وگیاهان علفی استوار بمانند.اگر به هر علتی آب کم باشد، حجم کُریچه کاهش می یابد و پروتوپلاست جمع می شود و ازدیواره فاصله می گیرد. این وضعیت، پلاسمولیز نامیده می شود. اگر پلاسمولیز طولانی مدت باشد،پژمردگی حتی با آبیاری فراوان نیز رفع نمی شود و گیاه به دنبال مرگ یاخته هایش، می میرد.بیشتر بدانیدتخم شربتی مقدار فراوانی ترکیباتپکتینی دارد.95فعّالیت تورژسانس و پلاسمولیز در یاخته های گیاهآب بر اساس اسمز می تواند از غشای پروتوپلاست و کُریچه، آزادانه و بدون صرف انرژی عبور کند.الف( قطعه ای از روپوست پیاز قرمز را در آب مقطر و قطعۀ دیگر را در محلول 10 درصد نمک قرار دهید. این محلول را چگونهدرست می کنید؟ب( پیش بینی می کنید بعد از مدتی کدام یک حالت ورژسانس  دام یک حالت پلاسمولیز را نشان دهند؟پ( نمونه های میکروسکوپی از هر کدام تهیه و با میکروسکوپ مشاهده کنید. یاخته ها در هر نمونه چه وضعی دارند؟ با رسمشکلی ساده، جهت ورود و خروج آب را در یاختۀ گیاهی در هر یک از این محیط ها نشان دهید.ت( دانش آموزی به جای آب مقطر از آب معمولی استفاده و مشاهده کرد که یاخته ها در هر دو محلول درجه ای ازحالتپلاسمولیز را نشان می دهند. شما چه توضیحی برای این مشاهده دارید؟ث( پیش بینی می کنید عملکرد یاختۀ جانوری در محیط با فشار اسمزی کم چگونه باشد؟ برای پاسخ به این پرسش، آزمایشیطراحی کنید.ج( دیدید که یاخته های گیاه براساس تفاوت فشار اسمزیِ پروتوپلاست و محیط اطراف، به حالت تورژسانس یا پلاسمولیز درمی آیند. آیا پلاسمولیز و تورژسانسِ یاخته ا، بب تغییر در اندازه یا وزن بافت گیاهی می شود؟ چگونه با روش علمی به این پرسشپاسخ می دهید؟شکل 6  تورژسانس و پلاسمولیز دریاختۀ گیاهیبه جز آب، کُریچه محل ذخیرۀ ترکیبات پروتئینی، اسیدی و رنگی است که در گیاه ساختهمی شوند؛ آنتوسیانین یکی از ترکیبات رنگی است که در کُریچه ذخیره می شود. آنتوسیانین در ریشۀغندر قرمز، کلم بنفش و میوه هایی مانند پرتقال توسرخ، به مقدار فراوانی وجود دارد. جالب است کهرنگ آنتوسیانین در pH های متفاوت تغییر می کند.تورژسانس پلاسمولیز96پروتئین، یکی دیگر از ترکیباتی است که در کُریچه ذخیره می شود. گِلوتن یکی از این پروتئین هاستکه در بذر گندم و جو ذخیره می شود و هنگام رویش بذر برای رشد و نمو رویان به مصرف می رسد)شکل 7(. گلوتن ارزش غذایی دارد، اما بعضی افراد با خوردن فراورده های گلوتن دار، چار اختلالرشد و مشکلات جدّی در سلامت می شوند. تشخیص قطعی آن با انجام آزمایش های پزشکی است.رنگ ها در گیاهانگیاهان را به سبز بودن می شناسیم؛ در حالی که انواعی از رنگ ها در گیاهان دیده می شود.دانستیم که بعضی رنگ ها به علت وجود موادرنگی در کُریچه است. آیا رنگ زرد یا نارنجی ریشۀ هویج،و رنگ قرمز میوۀ گوجه فرنگی مربوط به ترکیبات رنگی در کُریچه هاست؟ پاسخ منفی است.یکی دیگر از ویژگی های یاخته های گیاهی، داشتن اندامکی به نام دیسه )پلاست( است. انواعیاز دیسه ها در گیاهان وجود دارد )شکل 8(. سبز دیسه )کلروپلاست( به مقدار فراوانی سبزینه دارد.به همین علت گیاهان، سبز دیده می شوند.نوع دیگری دیسه وجود دارد که در آن، رنگیزه هایی با نام کاروتنوئیدها ذخیره می شوند. به اینیسه ها، رنگ دیسه کروموپلاست( می گویند؛ مثلاً رنگ دیسه ها در یاخته های ریشۀ گیاه هویج،مقدار فراوانی کاروتن دارند که نارنجی است.مشخص شده است که ترکیبات رنگی در کُریچه و رنگ دیسه، پادُاکسنده )آنتی اکسیدان( اند.ترکیبات پادُاکسنده در پیشگیری از سرطان و نیز بهبود کارکرد مغز و اندام های دیگر نقش مثبتیدارند.بعضی دیسه ها رنگیزه ندارند، مثلاً در دیسه های یاخته های بخش خوراکی سیب زمینی، بهمقدار فراوانی نشاسته ذخیره شده است که به همین علت به آن نشادیسه )آمیلوپلاست( می گویند.وجود نشادیسه در بخش خوراکی سیب زمینی را چگونه نشان می دهید؟ذخیرۀ نشاسته، هنگام رویش جوانه های سیب زمینی، برای رشد جوانه ها و تشکیل پایه هایجدید از گیاه سیب زمینی مصرف می شود. سبزدیسه ها کاروتنوئید هم دارند که با رنگ سبزینهپوشیده می وند؛ در پاییز با کاهش طول روز و کم شدن نور، ساختار سبزدیسه ها در بعضی گیاهانتغییر می کند و به رنگ دیسه تبدیل می شوند. در این هنگام سبزینه در برگ تجزیه می شود و مقدارکاروتنوئیدها افزایش می یابد.شکل 7 یاخته هایی که گلوتن درکُریچه آنها ذخیره شده است.فعّالیت غشای کُریچه مانند غشای یاخته، ورود مواد به کُریچه و خروج از آن را کنترل م یکند. برگ کلم بنفشرا چند دقیقه در آب معمولی قرار دهید، چه اتفاقی م یافتد؟ اکنون آن را به مدت چند دقیقه بجوشانید. چهم یبینید؟ مشاهدۀ خود را تفسیر کنید.یشتر بدانیدشیر با چای یا چای با شیر؟چرا اگر در شیر چای بریزید، شیر کدرمی شود؟ در کُریچه یاخته های برگچای، اگزالیک اسید وجود دارد.ایناسید با کلسیم شیر تشکیل بلور هایجامد کلسیم اگزالات می دهدکه رسوب می کنند. بنابراین اگرمی خواهید کلسیم یر ه بدن شمابرسد، چای به شیر اضافه نکنید. دربارۀافزودن شیر به چای چه نظری دارید؟97تراکئید Tracheidنشادیسه آمیلوپلاست Amyloplastنرم آکنه پارانشیم Parenchymaهم ایستایی هومئوستازی Homeostasisیاخته عصبی نورون Neuronدفتر تألیف کتاب های درسی عمومی و متوسطه شکل 8  دیسه دریاخته های گیاهانفعّالیت مشاهدۀ رنگ دیسهوسایل و مواد لازم: تیغه و تیغک، میکروسکوپ نوری تیغ، آب مقطر،پوست گوجه فرنگی.وش کار: برای مشاهدۀ رنگ دیسه، با استفاده از تیغ، سمت داخلی پوست گوجه فرنگی را خراش دهید و از آن نمونۀمیکروسکوپی تهیه و با میکروسکوپ مشاهده کنید. گوجه فرنگی در ابتدا سبز رنگ و با گذشت زمان رنگ آن تغییر می کند. چهتوضیحی برای این رویداد دارید؟ چگونه می توانید به طور تجربی، درستی توضیح خود را تأیید کنید؟ترکیبات دیگرمعمولاً گیاهان را به عنوان جانداران غذا ساز می شناسیم، اما گیاهان ترکیبات دیگری می سازندکه استفاده هایی به غیر از غذا دارند )شکل 9(؛ مثلاً قبل از تولید رنگ های شیمیایی، گیاهان از منابعاصلی تولید رنگ برای رنگ آمیزی الیاف بودند.آیا می دانید قبل از تولید رنگ های شیمیایی از چهگیاهانی برای رنگ آمیزی الیاف فرش استفاده می شد؟شکل 9 گیاهان استفاده هایمتفاوتی دارند.الف( یاخته های دارای سبزدیسه ب( رنگ دیسه پ( نشادیسهاگر دمبرگ انجیر را ببرید یا اینکه میوۀ تازۀ انجیر را از شاخه جدا کنید، از محل برش، شیرۀ سفیدرنگی خارج می شود که به آن شیرابه می گویند.ترکیب شیرابه،در گیاهان متفاوت، فرق می کند.لاستیک برای اولین بار از شیرابۀ نوعی درخت ساخته شد.گل محمدی نعنا روناسواژه شناسیدیسه ) Plastide / پلاست(پلاست اندامکی است که توسطغشا محصور و در یاخته های گیاهیساخته شدن و ذخیره سازی مواد رابر عهده دارد. معادل آن دیسه استکه از مصدر دیسیدن به معنی شکلدادن و ساختن گرفته شده است.همراه این واژه سبزدیسه  رنگ دیسهو نشادیسه نیز ساخته شده است.98آلکالوئیدها از ترکیبات گیاهی اند و در شیرابۀ بعضی گیاهان به مقدار فراوانی وجود دارند. نقشآنها دفاع از گیاهان در برابر گیاه خواران است. آلکالوئیدها را در ساختن اروهایی مانند مسکّن ها،آرام بخش ها و داروهای ضد سرطان به کار می برند. اما بعضی آلکالوئیدها اعتیادآورند.امروزه مصرفمواد اعتیادآور، از معضلات بسیاری از کشورهاست که سلامت و امنیت آنها را تهدید می کند.آیا گیاهی بودن یک ترکیب به معنی بی ضرر بودن آن است؟ شرکت های تجاری در تبلیغمحصولات خود و تشویق مردم برای خرید، عبارتِ محصول کاملاً گیاهی است و هیچ ضرری ندارد!را به کار می برند. در حالی که ترکیباتی در گیاهان ساخته می شود که در مقادیر متفاوت، ممکن استسرطان زا، مسموم کننده یا حتی کشنده باشند.بیشتر بدانیدآلکالوئیدها در گیاهانآلکالوئیدها ترکیبات نیتروژن دارند.در ارتباط با ساخته شدن این ترکیباتدر گیاهان سه نظر وجود دارد: راهیبرای دفع نیتروژن اضافی، ذخیرۀنیتروژن و استفاده از آن در هنگام نیاز در امان ماندن از گیاه خواران.فعّالیت برگ بعضی گیاهان بخش هاییر سبز، مثلاً سفید، زرد، قرمز یانفش دارد.دیده می ود که کاهش نور در چنین گیاهانی،سبب افزایش مساحت بخش های سبز می شود.چهتوضیحی برای این مشاهده دارید؟ این تغییر رنگ دربرگ چه اهمیتی در ماندگاری گیاه دارد؟کل 10  خروج شیرابه از گیاهان9اگر ریشه، ساقه و برگ را در نهان دانگان برشهیم، سه بخشِ پوششی، زمین های و آوندی در آنهاقابل تشخیص است ؛ به هر یک از این بخش هاسامانۀ بافتی می گویند؛ زیرا هر سامانه از بافت هاو یاخته های گوناگونی تشکیل شده است؛ بنابراینیکر گیاهان آوندی از سه سامانۀ بافتی به نامپوششی، زمینه ای و آوندی تشکیل می شود )شکل11 (. هر سامانۀ بافتی، عملکرد خاصی دارد؛ مثلاًسامانۀ بافت پوششی، اندام ها را در برابر خطرهاییحفظ م یکند که در محیط بیرون قرار دارند. به نظرشما عملکرد دو سامانۀ دیگر چیست؟ در ادامه، بهتوضیح هر یک از این سامانه ها می پردازیم.سامانۀ بافت پوششیاین سامانه سراسر اندام گیاه را می پوشاند و آن رادر برابر عوامل یمار یزا و تخریب گر، حفظ م یکند؛ بنابراین عملکردی شبیه پوستدر جانوران دارد.سامانۀ بافت پوششی دربرگ ها، ساقه ها و ریشه های جوان روپوست نامیدهمی شود و معمولاً از یک لایه یاخته تشکیل شده است )شکل 12 (. سامانۀ بافتگیاه، پیراپوست )پریدرم( نامیدهپوششی در اندام های مسنِمی شود و با آن در گفتار 3، آشنا می شوید.ی از کارهای روپوست، کاهش تبخیر آب از اندام های هواییگیاه است؛ اما روپوست چگونه این کار را انجام م یدهد؟ در شکل 12م یبینید که لایه ای روی سطح بیرونیِ یاخت ههای روپوست قرار دارد.این لایه پوستک نامیده می شود. پوستک نسبت به آب نفوذناپذیراست؛ زیرا از ترکیبات لیپیدی مانند کوتین ساخته شده است. یاخت ههایروپوستی این ترکیبات را می سازند و آن را به سطحی از روپوست ترشحمی کنند که مجاور هواست. پوستک از ورود نیش حشرات و عواملبیماری زا به گیاه، نیز جلوگیری م یکند و در حفظ گیاه در برابر رما نیز نقش دارد.بعضیشکل 11  سه سامانۀ بافتی در گیاهشکل ۱۲ روپوست در برگکلاهکیاختۀ روپوستی پوستکیاخته های نگهبان روزنهروزنتار کشندهساقهسامانۀ بافت پوششیافت پوششیبرگساقهریشهسامانۀ بافت آوندیبافت آوندیسامانۀ بافت زمینه ایبافت زمینه ایگفتار 2 سامانۀ بافتی100گیاهان پوستک ضخیم دارند. پوستک به کاهش تبخیر آب از سطح برگ کمک می کند.بعضی یاخته های روپوستی دراندام های هوایی گیاه، به یاخته های نگهبان روزنه،کُرک ویاخته های ترشحی، تمایز م ییابند )شکل 13 (. یاخته های نگهبان روزنه برخلاف یاخته های دیگرروپوست، سبزینه دارند. تار کشنده در ریشه های جوان، از تمایز یاخته های روپوست ایجاد می شود.روپوستِ ریشه، پوستک ندارد. به نظر شما این ویژگی چه فایده ای دارد؟سامانۀ بافت زمینه ایاین سامانه که فضای بین روپوست و بافت آوندی را پر م یکند از سه نوع بافت نرم آکَنه )پارانشیمی(،چسب آکَنه )کلانشیمی( و سخت کَنه )اسکلرانشیمی( تشکیل می شود.بافت نرم آکَنه ای )پارانشیمی( رایج ترین بافت در این سامانه است. یاخته های نرم آکَنه ای،وارۀ نخستین نازک و چوبی نشده دارند؛ بنابراین نسبت به آب نفوذپذیرند )شکل 14 (. وقتی گیاهزخمی می شود،یاخته های نرم آکَنه ای تقسیم می شوند و آن را ترمیم می کنند. بافت نرم آکَنه ای کارهایمتفاوتی، مانند ذخیرۀ مواد و فتوسنتز انجام می دهد.نرم آکَنۀ سبزینه دار به فراوانی در اندام هایسبزگیاه، مانند برگ دیده می شود.شکل ۱۳ الف( یاخت ههای نگهبانروزنه( یاختۀ ترشحی و کُرک.شکل 14  یاخته های نرم آکَنه ای بادیوارۀ نازک )الف(، ترسیمی ازیاخته های نرم آکَنه ای)ب(فعّالیت سامانۀ بافت زمینه ای در گیاهان آبزی از نرم آکَنه ای ساخته می شودکه فاصلۀ فراوانی بین یاخته های آن وجود دارد. این فاصله ها با هوا پرشده اند. این ویژگی چه اهمیتی برای گیاهی دارد که در آب زندگی می کند؟الف(لف(ب(ب(یاختۀ ترشحیدیوارۀ نخستینلانکُرکواژه شناسیرم آکنهParenchyma( / پارانشیم(ارانشیم به بافت نرم و پُر کننده ایفته می شود که فواصل بافت هایدیگر را پر می کند. معادل نرم آکنهاز صفت نرم و اسم آکنه به معنیآکنده و پر کننده تشکیل شده استیعنی بافتی پر کننده و نرم. در کنار آنکلمات سخت آکنه  چسب آکنه واکنه نیز معنی پیدا می کنند.101یشتربدانیدکُرک های گزنده!بعضی کرک ها نقش دفاعی نیز دارند.کُرک گزنده در گیاه گَزنه، اسید دارد.قتی نوک سوزن مانندکُرک، شکستهمی شود، اسید از آن خارج و سببوزش پوست می شود.بافت چسب آکَنه )کلانشیم( از یاخته هایی با همین نام ساخته شده است. این یاخته ها دیوارۀپسین ندارند؛ اما دیوارۀ نخستین آنها ضخیم است. به همین علت چسب آکَنه ها ضمن ایجادتحکام، سبب انعطاف پذیری اندام می شوند. این بافت مانع رشد اندام گیاهی نمی شود. یاخته هایچسب آکَنه ای معمولاً ِ وپوست قرار می گیرند )شکل 15 (.شکل 15  دیوارۀ ضخیم یاخته های چسب آکَنه ای به علت رنگ آمیزی تیره دیده می شود)الف(، ترسیمی ازیاختۀ چسب آکَنه ای )ب(بافت سخت آکَنه )اسکلرانشیم( از یاخته هایی با همین نام ساخته شده است. ذره های سختیکه هنگام خوردن گلابی زیر دندان حس می کنیم، مجموعه ای از این یاخته هاست. یاخته هایسخت آکَنه ای دیوارۀ پسین ضخیم و چوبی شده دارند.چوبی شدن دیواره، اغلب سبب مرگپروتوپلاست می شود )آیا می دانید چرا؟(. این یاخته ها به علت دیواره های چوبی ضخیم، سبباستحکام اندام می شوند.دو نوع یاختۀ سخت آکَنه ای وجود دارد. اسکلرئید ها، یاخته های کوتاه و فیبرها، یاخته های درازسخت آکَنه ای اند. از فیبرها در تولید طناب و پارچه نیز استفاده می کنند.سامانه بافت آوندیاین سامانه بافتی، ترابری مواد را در گیاه بر عهده دارد، زیرا دارای بافت آوند ی و بافت آوندآبکشی است.به یاد می آورید این دو نوع بافت چه تفاوت اساسی با هم دارند؟صلی ترین یاخته های این بافت ها، یاخته هایی اند که آوندها را می سازند و همان طور که می دانیدشیرۀ خام و پرورده را در سراسر گیاه جابه جا می کنند. در این بافت ها علاوه بر آوندها، یاخته هایدیگری مانند یاخته های نرم آکَنه ای و فیبر نیز وجود دارد.شکل 16  فیبر در برش عرضی وترسیمی از آن )الف(، اسکلرئید وترسیمی از آن)ب(الف( ب(دیوارۀ نخستینیوارۀ پسینالف( ب(اسکلرئید102آوندهای چوبی یاخته های مرد ها یاند که دیوارۀ چوبی شدۀ آنها، به جا مانده است. لیگنین دردیوارۀ یاخته های آوندچوبی به شکل های متفاوتی قرار می گیرد )شکل 17 (.بعضی آوندهای چوبی از یاخته های دوکی شکل دراز به نام نایدیس )تراکئید( ساخته شد هاند.درحالی که بعضی دیگر، از به دنبال هم قرار گرفتنِ یاخته های کوتاهی به نام عنصر آوندی تشکیلمی شوند. در این ها یوارۀ عرضی از بین رفته و لولۀ پیوست های تشکیل شده است.آوند آبکش از یاخته هایی ساخته می شود که دیوارۀ نخستین سلولزی دارند. دیوارۀ عرضی در اینته ها صفحۀ آبکشی دارد. این یاخته ها هسته ندارند، اما زند هاند؛ زیرا میان یاخته آنها از بین نرفتهاست. در کنار آوندهای آبکش نهان دانگان، یاخت ههای همراه قرار دارند.این یاخته ها به آوندهایآبکش در ترابری شیرۀ پرورده کمک م یکنند )شکل 18 (. همان طور که در شکل 18 م یبینید،دسته های فیبر، آوندها را در بر گرفت هاند.شکل 17  آوندهای چوبی بهل های متفاوتی دیده می شوند.فعّالیت الف( سه سامانۀ بافتی و انواع یاخته های سامانۀ بافت زمینه ای را در جدول هایی جداگانه مقایسه کنید.ب( مقدار بافت آوندچوبی در ساقۀ چوبی شده، به مراتب بیشتر از بافت آوند آبکشی است. این وضع چههمیتی برای گیاه دارد؟شکل 18  آوندهای چوبی و آبکشیدر یک دستۀ آوندیصفحۀ بکشیفیبر لاندسته ای ازعناصر آوندینایدیسآوند آبکشیاختۀ همراه103از دانه تا درختچگونه از دان های کوچک، گیاهی چندین برابر بزرگ تر یا درختی با چندین متر طول ایجاد می شود؟چه چیزی سبب می شود که گیاهان، شاخه و برگ جدید تولید کنند؟ یا چرا از شاخه یا ساقۀ جدا شده،گیاه کاملی ایجاد می شود؟تا به اینجا دانستید که پیکر گیاه آوندی از سه سامانۀ بافتی ساخته می شود. اما منشأ این سامانه هایبافتی چیست؟ برای پاسخ به این پرسش باید به نوک ساقه و ریشه توجه کنیم.در نوک ساقه و ریشه، یاخته های سَرلادی )مریستمی( وجوددارند که دائماً تقسیم می شوند و یاخته های موردنیاز برای ساختنسامانه های بافتی را تولید می کنند. یاخته های سَرلادی به طور فشردهقرار می گیرند. هستۀ درشت آنها که در مرکز قرار دارد، بیشترِ حجمِیاخته را به خود اختصاص می دهد. در ادامه، انواع سَرلاد را بررسیمی کنیم.سرلادِ نخستین ریشه: این سَرلاد نزدیک به انتهای ریشهقرار دارد و با خش انگشتانه مانندی به نام کلاهک پوشیده می شود.کلاهک ترکیب پلی ساکاریدی ترشح می کند که سبب لزج شدنسطح آن و درنتیجه نفوذ آسان ریشه به خاک می شود. یاخته هایسطح بیرونی کلاهک به طور مداوم می ریزند و با یاخته های جدید، جانشین می شوند. کلاهک،سرلادِ نوک ریشه را دربرابر آسیب های محیطی،حفظ می کند.سرلادِ نخستین ساقه: این سرلاد ها عمدتاً در جوانه ها قرار دارند. جوانه ها مجموع های ازیاخته های سَرلادی و برگ های بسیار جوا ناند . رشد جوانه ها علاوه بر افزایش طول ساقه، به ایجادشاخه ها و برگ های جدیدی نیز می انجامد. جوانه ها را براساس محلی که قرار دارند در دو گروه جوانۀانتهایی و جوانۀ جانبی قرار م یدهند )شکل 20 (.سَرلاد نخستین علاوه بر جوانه ها، در فاصلۀ بین دو گره در ساقه نیز وجود دارد. گره، محلی استکه برگ به ساقه یا شاخه متصل است. به فاصلۀ بین دو گره، میان گره می گویند.بنابراین به سَرلادی کهدر این حل قرار دارد، سرلادِ میان گرهی می گویند.نتیجۀ فعّالیت سَرلاد های نخستین، افزایش طول و تا حدودی عرضِ ساقه، شاخه و ریشه است.همچنین برگ و انشعاب های جدید ساقه و ریشه از فعّالیت این سَرلاد ها تشکیل می شوند. چون باشکل 19  سَرلاد نزدیک به نوکریشه در مشاهده با میکروسکوپنورییاخته های سَرلادیکلاهکبافت پوششی در حال تشکیلبافت زمینه ای در حال تشکیلبافت آوندی در حال تشکیلسَرلاد نزدیک بهنوک ریشهفتار 3 ساختار گیاهان104فعّالیت این سَرلادها ساختار نخستین گیاه شکل م یگیرد، به این سَرلادها، سَرلادهای نخستینم یگویند.شکل 20  سَرلاد ساقه در مشاهده بامیکروسکوپ نوری)الف(،ترسیمی ازساقه و محل سَرلاد ها در آن )ب(فعّالیت ساختار نخستین ساقه و ریشهکل های زیر،ساختار نخستین ساقه و ریشه را در گیاه تک لپه و دو لپه نشان می دهد. برای مشاهدۀچگونگی قرارگیری سه امانۀ بافتی در ساختار نخستین گیاه، باید از ریشه و ساقه، برش تهیه کنیم.سَرلاد در جوانۀ انتهاییجوانۀ انتهاییگرهمیان گرهجوانۀ جانبیدمبرگپهنک برگرو پوستتک لپه دو لپهبرش عرضی ریشهمغز ریشهاستوانۀ آوندیوند چوبیآوند آبکشوستسَرلاد در جوانۀ جانبیبرگکُرکافت پوششی در حال تشکیلبافت زمینه ای در حال تشکیلبافت آوندی در حال تشکیلالف( ب(105سَرلاد هایی که بعداً عمل م یکنندتشکیل ساق هها و ریش ههایی با قطر بسیار در نهان دانگان دولپه ای نم یتواند حاصل فعّالیت سَرلادنخستین در این گیاهان باشد. بنابراین باید سَرلا دهای دیگری باشند تا بتوانند با تولید مداوم یاخت هها،باف تهای لازم برای این افزایش قطر را فراهم کنند. به این سَرلا دها که در افزایش ضخامت نقش دارند،الف( با توجه به تصاویر، ساختار نخستین گیاه تک لپه و دو لپه را با هم مقایسه کنید.ب( برای مشاهدۀ ساختار نخستین ریشه و ساقه در گیاهان، با استفاده از میکروسکوپ نوری روش زیر را به کار گیرید.وسایل و مواد لازم: میکروسکوپ نوری دو چشمی با بزرگ نمایی شیئی 40 ، تیغه و تیغک، تیغ تیز، شیشۀ ساعت، آب مقطر،ساقه و ریشۀ چوبی نشده و نرم گیاه.روش کار: در شیشۀ ساعت مقداری آب مقطر بریزید. با استفاده از تیغ، برش های عرضی و نازک تهیه کنید و در شیشۀ ساعتقرار دهید. در استفاده از تیغ، نکات ایمنی را رعایت کنید!برش ها را با میکروسکوپ مشاهده کنید. برای مشاهده، ابتدا از بزرگنماییِ کم و سپس از بزرگنمایی بیشتر استفاده کنید. شکلبرش عرضی را ترسیم و نام گذاری کنید.رای مشاهدۀ بهتر می توانید برش ها را با یک یا دو رنگ،رنگ آمیزی کنید. برای این کار به محلول رنگ بر، یا سفیدکننده،استیک اسید یک درصد )سرکه(، رنگ کارمن زاجی و آبی متیل نیاز دارید. برای رنگ آمیزی، برش ها را به ترتیب در هر یک ازمحلول های زیر قرار دهید.آب مقطر، محلول رنگ بر ) 15 تا 20 دقیقه(، آب مقطر، استیک اسید )  تا 2 دقیقه(، آب مقطر، آبی متیل ) 1 تا 2 دقیقه(، آبمقطر، کارمن زاجی ) 20 دقیقه(، آب مقطرپ( هر یک از بافت های آوندی به چه رنگی در آمده اند؟استوانۀ آوندی، استوانه است که بافت هایآوندی در آن قرار دارند.مغز ساقه، بافت نرم آکَنه ای و بخشی ازسامانۀ بافت زمینه است که در دولپه ای هادیده می شود.مغز ریشه، بافت نرم آکَنه ای است و درتک لپه ای ها دیده می شود.رو پوستدو لپهتک لپهرو پوستبرش عرضی ساقهدستۀ آوندیدستۀ آوندیمغز ساقهپوست106سَرلا د پسین م یگویند. دو نوع سَرلاد پسین در گیاهان دو لپه ای وجود دارد.بُن لاد )کامبیوم( آوند ساز: این سَرلاد همان طور که از نامش پیداست، منشأ بافت های آوندیچوب و آبکش است. این سَرلاد بین آوندهای آبکش و چوب نخستین تشکیل می شود و آوندهایچوبِ پسین را به سمت داخل و آوندهای آبکش پسین را به سمت بیرون تولید می کند. مقدار بافت آوندچوبی ای ه ین سَرلاد می سازد، به مراتب بیشتر از بافت آوند آبکشی است.شکل 21 مراحل تشکیلبُن لاد آوند ساز را نشان می دهد.بُن لاد چو بپنبه ساز: این بن لاد که در سامانه بافت زمینه ای ساقه و ریشه تشکیل می شود، بهسمت درون، یاخته های نرم آکَنه ای و به سمت بیرون، یاخته هایی را می سازد که دیوارۀ آنها به تدریجچوب پنب های می شود و در نتیجه، بافتی به نام بافت چوب پنبه را تشکیل می دهند )شکل 23 (. بافتچوب پنبه بافت مرده ای است )آیا می دانید چرا؟(.بُن لاد چوب پنبه ساز و یاخته های حاصل از آن در مجموع پیراپوست )پریدرم( را تشکیل می دهند.پیراپوست در اندام های مسّن، جانشین روپوست می شود. پیراپوست به علت داشتن یاخته های چوب پنبه ایشده، نسبت به گازها نیز نفوذناپذیر است، در حالی که بافت های زیر آن زنده اند و برای زنده ماندن بهاکسیژن نیاز دارند؛ به همین علت در پیراپوست مناطقی به نام عدسک ایجاد ی ود )شکل 22 (.شکل 22  عدسک به صورت برآمدگی در سطح اندام مشاهده می شود. )الف( عدسک در مشاهده بامیکروسکوپ نوری )ب(شکل 21  بُن لاد آوند ساز در ساقهو ریشهبیشتر بدانیددرخت های بدون بُن لاد!تک لپه ای ها بر خلاف دولپه ای هاسَرلاد پسین ندارند. اما درختانی مانندنخل و نارگیل تک لپه ای اند. افزایشضخامت در برخی از این گیاهانمربوط به بافت های حاصل از سَرلادنخستین است.آبکش نخستینچوب نخستینریشه ساقهبُن لاد آوندسازعدسکیاخته هایچوب پنبه ای شدهبُن لادچوب پنبه ساز ویاخته های نرملف( آکَنه ای ب(107فعّالیت الف( سَرلاد نخستین و پسین را بر اساس محل تشکیل و عملکرد با هم مقایسه کنید.ب( در یک پژوهش گروهی، سه گیاه علفی در منطقۀ محل زندگی خود، انتخاب و تک لپه یا دو لپه بودناین گیاهان را بر اساس ظاهر و ساختار بافتی آنها گزارش کنید.سازش با محیطمساحت هناوری از سرزمین ایران را مناطق خشک و کم آب تشکیل می دهند؛ اما در این مناطقانواعی از گیاهان زندگی می کنند. برای اینکه بدانیم این گیاهان چه ویژگی های ساختاری متناسب بامحیط دارند، ابتدا باید به این موضوع توجه کنیم که این گیاهان با چه مشکلاتی مواجه اند.همان طور که از نام این مناطق پیداست، آب در این مناطق، کم و به همین علت پوشش گیاهی،اندک است. تابش شدید نور خورشید و دمای بالا، به ویژه در روز،از ویژگی های دیگر این مناطق است. با وجود این شرایط، گیاهانیمی توانند در چنین مناطقی زندگی کنند که توانایی بالایی در جذبآب و نیز ساز وکارهایی برای کاهش تبخیر آن داشته باشند.روزنه هایی در غار: خرزهره گیاهی است که به طور خودروُ درچنین مناطقی رشد می کند. پوستک در برگ های این گیاه ضخیماست و روزنه های آن در فرورفتگی های غار مانندی قرار می گیرند.در این فرورفتگی ها تعداد فراوانی کُرک وجود دارد. این کرک هابا به دام نداختن طوبت هوا، اتمسفر مرطوبی در اطراف روزنه هاآب از برگ می شوند)شکل 24 (.ایجاد می کنند و مانع خروج بیش از حدِ شکل 24  روزنه ها در برگ خرزهره درفرورفتگی های غار مانند قرار دارند.آنچه به عنوان پوست درختمی شناسیم، مجموعه ای ازلایه های بافتی است که از آوندآبکش پسین شروع می شود و تاسطح اندام ادامه دارد. با کندنپوست درخت، بُن لاد آوند سازدر برابر آسیب های محیطی قرارمی گیرد.شکل 23  برشی از ساقۀ درختپیراپوست شامل چوب پنبه،بکش پسین بُن لاد چوب پنبه ساز و نرم آکنهبُن لاد آوندسازپوست درختچوب پسینروپوست بالایی پوستک ضخیمروپوست زیرین روزنه فرورفتگی کُرکغار مانند108بعضی گیاهان در این مناطق ترکیب های پلی ساکاریدی درکُریچه های خود دارند. این ترکیبات مقدار فراوانی آب جذبمی کنند و سبب می شوند تا آب فراوانی در کُریچه ها ذخیره شود.گیاه در دوره های کم آبی از این آب استفاده می کند.شما چه یژگی های دیگری می شناسید که به حفظ زندگیگیاهان در چنین محیط هایی کمک می کند؟بنابراین با توجه به اینکه کشور ما با مشکل کم آبی مواجه است،شناخت ساختار گیاهان، نقش مهمی در انتخاب گونه های گیاهیمناسب برای کشاورزی و توسعۀ فضای سبز دارد.زندگی در آب: بعضی گیاهان در آبها و یا در جاهایی زندگیمی کنند که زمان هایی از سال با آب پوشیده می شوند. این گیاهانبا مشکل کمبود اکسیژن مواجه اند، به همین علت برای زیستندر چنین محیط هایی سازش هایی دارند. نرم آکَنۀ هوادار در ریشه،ساقه و برگ، یکی از سازش های گیاهان آبزی است )شکل 25 (.جنگل های حرّا در سواحل استان های هرمزگان و سیستان وبلوچستان از بوم سازگان های ارزشمند ایران اند. ریشه های درختانحرّا درآب و گِل قرار دارند. درختان حرّا برای مقابله با کمبود اکسیژن،ریشه هایی دارند که از سطح آب بیرون آمده اند. این ریشه ها با جذباکسیژن، مانع از مرگ ریشه ها به علت کمبود کسیژن می شوند.به همین علت به این ریشه ها، شُش ریشه می گویند )شکل 26 (.شکل 25  برگ گیاهی آبزی. بهحفره های بزرگ هوا توجه کنید.شکل 26  شُش ریشه های درختحرّا در سطح آب دیده می شوند.بیشتر بدانیدزیستن در زمین های شور!گیاهانی که در زمین های شور زندگیمی کنند، می توانند با جذب فعّالسدیم، فشاراسمزی خود را بالاتر ازفشار اسمزی محیط نگه دارند.بعضی ازاین گیاهان نمک را از سطح برگ دفعم یکنند.فعّالیت الف( با مراجعه به منابع معتبر، در بارۀ ویژگی های درخت حرّا،وضعیت جنگل های حرّا در ایران، نقش این جنگل ها در حفظگونه های جانوری و زندگی مردم محلّی، به صورت گروهی گزارشی ارائه دهید.ب( در منطقه ای که زندگی می کنید، آیا گیاهانی وجود دارند که با شرایط خاصّ آنمنطقه سازگاری هایی داشته باشند؟ در صورت وجود چنین گیاهانی، گزارشی به صورتگروهی از این سازگاری ها ارائه هید.09فصل ۷جذب و انتقال مواد در گیاهانگرچه بیشتر گیاهان می توانند به وسیلۀ فتوسنتز، بخشی از مواد موردنیاز خود مانند کربوهیدرات ها،پروتئین ها، لیپیدها و بعضی مواد آلی دیگر را تولید کنند اما همچنان به مواد مغذّی مانند آب و موادمعدنی نیاز دارند. گیاهان، این مواد را به کمک اندام های خود، به ویژه ریشه ها جذب م یکنند. گیاهانچه ساز وکارهایی برای جذب مواد مورد نیاز و نیز انتقال آنها به اندام های خود دارند؟ مواد حاصل ازفرایند فتوسنتز چگونه به سراسر گیاه منتقل می شوند؟ در این فصل به فرایندهای مربوط به تغذیه،جذب و انتقال گیاهان می پردازیم.110گیاهان برای رشد و نمو، به مواد مختلفی نیاز دارند. گیاهان، این مواد را از هوا، آب یا خاک اطرافخود جذب م یکنند. کربن دی اکسید یکی از مهم ترین موادی است که گیاهان از هوا جذب م یکنند.کربن، اساس مادۀ آلی و بنابراین یکی از عناصر مورد نیاز گیاهان است. کربن دی اکسید به همراهسایر گازها از طریق روزنه ها وارد ضاهای بین یاخته ای گیاه می شود. مقداری از کربن دی اکسید همبا حل شدن در آب، به صورت بی کربنات در می آید که می تواند توسط برگ یا ریشه جذب شود. سایرمواد مغذی هم بیشتر از طریق خاک جذب م یشوند.خاک و مواد مغذی مورد نیاز گیاهانخاک، ترکیبی از مواد آلی و غیرآلی و ریزاندامگان ها )میکروارگانیسم ها( است. خاک های مناطقمختلف به علت تفاوت در این ترکیبات، توانایی متفاوتی در نگهداری آب، مقدار هوای خاک، pH ومواد معدنی دارند.بخش آلی خاک یا گیاخاک )هوموس(، به طور عمده از بقایای جانداران و به ویژه اجزای در حالتجزیۀ آنها تشکیل شده است. بعضی از اجزای گیاخاک، موادی اسیدی تولید می کنند داشتن بارهایمنفی، یون های مثبت را در سطح خود نگه می دارند و در نتیجه مانع از شست وشوی این یون های شود. گیاخاک همچنین باعث اسفنجی شدن بافت خاک می شود که برای نفوذ ریشه مناسباست.ذرات غیرآلی خاک از تخریب فیزیکی و شیمیایی نگ ها در فرایندی به نام هوازدگی ایجاد م یشوند.این ذرات از اندازۀ بسیار کوچک رس تا درشت شن و ماسه را شامل م یشوند. تغییرات متناوب یخ زدنو ذوب شدن، که باعث خرد شدن سنگ ها م یشود، نمونه ای از اثر هوازدگی فیزیکی است. اسیدهایتولید شده توسط جانداران و نیز ریشۀ گیاهان هم می توانند هوازدگی شیمیایی ایجاد کنند.گفتار ۱ تغذیۀ گیاهیفعّالیت خاک های مختلف، ذراتی با اندازه های مختلف دارند. تحقیق کنید که رشد ریشۀ گیاهان در خاک هایرسی و ماس های با چه چالش ها و فرصت هایی روب هروست؟جذب مواد معدنی در خاکنیتروژن و فسفر دو عنصر مهمی هستند که در ساختار پروتئین ها و مولکول های وراثتی شرکتم یکنند. گیاهان، این دو عنصر را بیشتر از خاک جذب می کنند.111جذب نیتروژنزمین دارای 78 درصد نیتروژن) N۲ ( است، گیاهان نمی توانند شکل مولکولی نیتروژنبا اینکه جوِ)NO-NH+ ( یا نیترات ) 3را جذب کنند. یشتر نیتروژنِ مورد استفادۀ گیاهان به صورت یون آمونیوم ) 4است. این ترکیبات در خاک و توسط ریزاندامگان تشکیل م یشوند. خلاص های از این فرایندها درشکل ۱ نشان داده شده است. به تبدیل نیتروژن جو به نیتروژن قابل استفادۀ گیاهان تثبیت نیتروژنگفته می شود. بخشی از نیتروژن تثبیت شده در خاک، حاصل عملکرد زیستی باکتری هاست.باکتری های تثبی تکنندۀ نیتروژن، به صورت آزاد در خاک یا همزیست با گیاهان زندگی م یکنند.نیتروژن تثبیت شده در این باکتری ها به مقدار قابل توجهی دفع، و یا پس از مرگ آنها برای گیاهانقابل دسترس می شود. مهم ترین انواع تثبیت نیتروژن، در ادامۀ این فصل توضیح داده خواهد شد.امروزه تلاش های زیادی برای انتقال ژن های مؤثر در تثبیت نیتروژن به گیاهان در جریان است، تابدون نیاز به این باکتری ها، نیتروژن موردنیاز در اختیار گیاه قرار گیرد.در شکل 1 انواع دیگری از باکتری های خاک دیده می شوند. نقش هر یک از نها در تغییر و تبدیلمواد نیتروژن دار چیست؟شکل ۱ تغییرات مواد نیتروژ ندار وچگونگی جذب آنها از خاکخاکریشهاندام های هواییمواد آلینیترات آمونیومباکتری های تثبیت کنندۀ نیتروژنباکتری های آمونیاک سازباکتری های نیترات سازجذب فسفرفسفر ) P( از دیگر عناصر معدنی است که کمبود آن، رشد گیاهان را محدود می کند. گیاهان، فسفرمورد نیاز خود را ب هصورت یون های فسفات از خاک به دست می آورند. گرچه فسفات در خاک فراواناست، اغلب برای گیاهان غیرقابل دسترس است. یکی از دلایل آن، این است که فسفات به بعضیترکیبات معدنی خاک ب هطور محکمی متصل می شود. برخی گیاهان برای جبران، شبکۀ گسترده تریاز ریشه ها و یا ریشه های دارای تار کشندۀ بیشتر، ایجاد م یکنند که جذب را افزایش می دهد.112بهبود خاکخاکِ مناطق مختلف ممکن است دچار کمبود برخی مواد یا فزونی مواد دیگری باشد. اصلاح اینخاک ها می تواند آنها را برای گیاهان قابل شت ند. اگر این خاک ها دچار کمبود باشند، با افزودن کودمی توان حاصلخیزی آنها را افزایش داد. زیست شناسان برای تشخیص نیازهای تغذی های گیاهان، آنها رادر محلول های مغذّی رشد م یدهند )شکل ۲(. این محلول ها، آب و عناصر مغذی محلول به مقدار معیندارند. از این شیوه برای تشخیص اثرات عناصر بر رشد و نمو گیاهان نیز استفاده م یشود.مقدار نیتروژن، فسفر و پتاسیم قابل دسترس در غلب خا کها محدود است، به همین دلیل در بیشترکودها این عناصر وجود دارند. کودهای مهم در انواع آلی، شیمیایی و زیستی )بیولوژیک( وجود دارند.کودهای آلی، شامل بقایای درحال تجزیه جانداران اند. این کودها مواد معدنی را به آهستگی آزاد می کنندو چون به نیازهای جانداران شباهت بیشتری دارند، استفادۀ بیش از حدّ آنها به گیاهان آسیب کمتریمی زند. از معایب این کودها، احتمال آلودگی به عوامل بیماری زاست.کودهای شیمیایی شاملعناصر معدنی هستند که به راحتیدر اختیار گیاه قرار می گیرند؛بنابراین م توانند به سرعت،کمبود مواد مغذّی خاک را جبرانکنند. مصرف بیش از حد کودهایشیمیایی م یتواند آسی بهایزیادی به خاک و محیط زیستوارد و بافت خاک را تخریب کند.از طرفی، با شسته شدن توسطبارش ها، این مواد به آب ها وارد می وند. حضور این مواد باعث رشد سریع باکتری ها، جلبک ها وگیاهان آبزی می شود. افزایش این عوامل مانع نفوذ نور و اکسیژن کافی به آب می شود و م یتواند باعثمرگ ومیر جانوران آبزی شود.کودهای زیستی شامل باکتر یهایی هستند که برای خاک مفید و با فعّالیت و تکثیر خود، مواد معدنیاک را افزایش می دهند. استفاده از این کودها بسیار ساده تر و کم هزینه تر است. این کودها معمولاً بههمراه کودهای شیمیایی به خاک افزوده م یشوند و معایب دو نوع کود دیگر را ندارند.همان طور که کاهش عناصر مغذی در خاک برای گیاهان زیان بار است، افزایش بیش از حدّعضی مواد در خاک می تواند مسمومیت ایجاد کند و مانع رشد گیاهان شود. بعضی گیاهان می توانندغلظت ای زیادی از این مواد را درون خود به صورت ایمن نگهداری کنند؛ مثلاً نوعی رخسمی تواند آرسنیک را که ماده ای سمّی برای گیاه است، در خود جمع کند. بعضی گیاهان می توانندآلومینیم را نیز در بافت ها ذخیره کنند. مثلاً گیاه گل ادریسی که در خاک های خنثی و قلیایی صورتیشکل ۲ دستگاه ساده ای برایکشت گیاهان در محلول های مغذّیهوادهیحباب هوامحلول مغذّیصفحۀنگهدارنده113رنگ هستند در خاک های اسیدی آبی رنگ می شوند. این تغییر رنگ به علت تجمع آلومینیوم در گیاهاست )شکل ۳(. بعضی گیاهان نیز با جذب و ذخیرۀ نمک ها، موجب کاهش شوری خاک م یشوند.با کاشت و برداشت این گیاهان در چند سال پی درپی می توان باعث کاهش شوری خاک و بهبودکیفیت آن شد.بیشتر بدانیدبه دلیل اینکه بیشتر کشور ما دارایاقلیم خشک و یا شور است، عناصریمانند بور و آلومینیم در خا کها فراواناست که م تواند باعث مسمومیتدر گیاهان شود. گیاهان از بور برایاستحکام دیوارۀ اخته ای استفادهم یکنند ولی افزایش آن موجبکاهش نیتروژن، فسفر، پتاسیم وکلسیم برگ ها می شود. یون آلومینیمنیز یکی از مواد فراوان خاک استو به مقدار کم م یتواند به بافت هایگیاهی نفوذ کند. این یون مانع جذبمواد معدنی دیگر و آب، توسط ریشه هامی شود. مقدار آلومینیم در خاک هایاسیدی فراوا نتر است.فعّالیت آزمایشی را طراحی کنید که به کمک آن بتوان تأثیر کاهش یا افزایش مواد معدنی را در رشد و نمو گیاهانتعیین کرد.شکل ۳ رنگ گل گیاه ادریسی در خاک های اسیدی )الف( و قلیایی و خنثی )ب(الف( ب(114گیاهان شیوه های شگفت انگیزی برای گرفتن مواد مورد نیاز خود از جانداران دیگر دارند.گیاهان با بعضی از این جانداران ارتباط همزیستی برقرار م یکنند. از مهم ترین انواع این مزیست ها،قار چریشه ای ها )میکوریزا( و باکتری های تثبی تکنندۀ نیتروژن هستند.قارچ ریشه اییکی از معمول ترین سازگاری ها برای جذب آب و مواد مغذّی، مزیستی ریشۀ گیاهان با انواعیاز قارچ ها است که به آن قارچ ریشه ای گفته می شود )شکل ۴(. حدود 90 درصد گیاهان دانه دار باقارچ ها همزیستی دارند. این قارچ ها درون ریشه یا به صورت غلافی در سطح ریشه زندگی می کنند.غلاف قارچی رشته های ظریفی به درون ریشه، می فرستد که تبادل مواد را با آن انجام م یدهند.در قارچ ریشه ای، قارچ، مواد آلی را از ریشۀ گیاه می گیرد و برای گیاه، مواد معدنی و به خصوصفسفات فراهم م یکند. پیکر رشته ای و بسیار ظریف قارچ ها، نسبت به ریشۀ گیاه با سطح بیشتری ازخاک در تماس است و می تواند مواد معدنی بیشتری را جذب کند.گفتار ۲ انداران مؤثر در تغذیۀ گیاهیشکل ۴ قارچ ریشه ای: الف( طرح سادۀ نوعی قارچ  ریش های که غلافی را روی ریشۀ گیاه تشکیل می دهد.بخش کوچکی از قارچ به درون ریشه نفوذ و در تبادل مواد شرکت م یکند. ب( مقایسۀ دو گیاه که یکی با کمکقارچ  ریش های )چپ( و دیگری بدون آن )راست(و در وضعیت برابر حیطی رشد کرده است.الف( ب(ریشۀ گیاهنفوذ قارچ بهدرون ریشهغلاف قارچ ریشه115همزیستی گیاه با تثبیت کننده های نیتروژنبرخی گیاهان با انواعی از باکتری ها همزیستی دارند که این همزیستی برایبه دست آوردن نیتروژنِ بیشتر است. دو گروه مهم این باکتری ها عبارت اند از:ریزوبیوم ها و سیانوباکتری ها.ریزوبیوم: از گذشته برای تقویت خاک، تناوب کشت انجام م یشد که در آنگیاهان زراعی مختلف به صورت پی در پی کشت می شد. کی ز انواع گیاهانی کهدر تناوب کشت مورد استفاده قرار می گیرد، گیاهان تیرۀ پروانه واران است )دلیل ایننام گذاری، شباهت گل های آنها به پروانه است(. سویا، نخود، عدس، لوبیا، شبدرو یونجه از گیاهان مهم زراعی این تیره هستند. در ریشۀ این گیاهان و در محلبرجستگی هایی به نام گرهک، نوعی باکتری تثبی تکنندۀ نیتروژن به نام ریزوبیوم زندگی م یکند)شکل ۵(. هنگامی که این گیاهان می میرند یا بخش های هوایی آنها رداشت می شود، گرهک هایآنها در خاک باقی می ماند و گیاخاک غنی از نیتروژن ایجاد می کنند. ریزوبیوم ها با تثبیت نیتروژن،نیاز گیاه را به این عنصر برطرف می کنند و گیاه نیز مواد آلی مورد نیاز باکتری را برای آن فراهم می کند.همزیستی با سیانوباکتری ها. سیانوباکتری ها نوعی از باکتری های فتوسنتزکننده هستندکه بعضی از آنها م یتوانند علاوه بر توسنتز، تثبیت نیتروژن هم انجام دهند. آزولا گیاهی کوچکاست که در تالاب های شمال و مزارع برنج کشور به فراوانی وجود دارد. گیاه آزولا با سیانوباکتری هاهمزیستی دارد و نیتروژن تثبی تشدۀ آن را دریافت می کند )شکل ۶  الف(. گیاه گونرا نیز در نواحیفقیر از نیتروژن رشد شگف تانگیزی دارد. چگونه این گیاه با وجود کمبود نیتروژن چنین رشدی دارد؟سیانوباکتری های همزیست درون ساقه و دمبرگ این گیاه، تثبیت نیتروژن انجام م یدهند و ازمحصولات فتوسنتزی گیاه استفاده م یکنند )شکل ۶  ب(.شکل ۵  گرهک ای ریشۀ گیاهانتیره پروانه وارانشکل ۶  الف( گیاه آبزی آزولا،بومی ایران نیست و برای تقویت مزارعبرنج به تالاب های شمالی وارد شد.رشد سریع این گیاه موجب کاهشاکسیژن آب و مرگ بسیاری آبزیانمی شود. این گیاه اکنون به معضلیبرای این الاب ها بدل شده است.ب( سیانوباکتری هایی که در حفره هایکوچک شاخه و دمبرگ گیاه گونرازندگی م یکنند، نیتروژن تثبیت شدهرا برای گیاه فراهم م یکنند. علتبزرگ بودن گیاه و بر گهای آن در اینمناطق غیرحاصلخیز، همزیستی با اینباکتر یهاست.الف( ب(116روش های دیگر به دست آوردن مواد غذایی در گیاهانگیاهان حشره خوار: این گیاهان فتوسنتزکنند هاند، ولی در مناطقی زندگی می کنند که از نظرنیتروژن فقیرند. در این گیاهان برخی برگ ها برای شکار و گوارش جانوران کوچک مانند حشرات،تغییر کرده است. گیاه توبر هواش که از گیاهان حشره خوار است در تالاب های شمال کشور می روید.این گیاه حشرات و لارو نها را به سرعت به درون بخش کوزه مانند خود می کشد و سپس گوارشمی دهد. در شکل 8، انواع دیگری از گیاهان حشره خوار نشان داده شده ست.گیاهان انگل: انواعی از گیاهان انگل وجود دارند که همه یا بخشی از آب و مواد غذایی خود رااز گیاهان فتوسنتزکننده دریافت می کنند. گیاه سس، نمون های از این گیاهان است. این گیاه ساقۀنارنجی یا زردرنگی تولید م یکند که فاقد ریشه است. گیاه سس به دور گیاه سبز میزبان خود می پیچدو بخش های مکنده ایجاد می کند )شکل ۹ الف( که به درون دستگاه آوندی گیاه نفوذ، و مواد موردنیاز انگل را جذب می کند. گل جالیز نمونۀ دیگری از این گیاهان است که با ایجاد اندام مکنده و نفوذآن به ریشۀ گیاهان جالیزی، مواد مغذّی را دریافت م یکند )شکل ۹  ب(.شکل ۷ توبره واششکل ۸  چند نوع گیاه حشره خوار.آیا با توجه به شکل آنها می توانیدنحوۀ شکار حشرات را حدسبزنید؟شکل ۹ گیاهان انگل: الف( گیاه سس ب( گیاه گل جالیز در کنار وتۀ گوجه فرنگی117گفتار ۳ انتقال مواد در گیاهانانتقال از خاک به برگآب و مواد مورد نیاز گیاهان، که از خاک اطراف ریشه ها جذب می شود در مسیرهایی به ساقه و برگ می رود. بخش زیادی از آب جذب شده ازسطح برگ ها به هوا تبخیر می شود. خروج آب از سطح اندام های هواییگیاه تعرق نامیده می شود. تعرق، سازوکار لازم را برای جابه جایی آب ومواد معدنی به برگ فراهم م یکند. جابه جایی مواد در گیاهان را می تواندر دو مسیر کوتاه و بلند بررسی کرد؛ در مسیر کوتاه، جابه جایی آب و مواددر سطح یاخته یا چند یاخته بررسی می شود. در مسیر بلند، جابه جایی مواددر مسیرهای طولانی تر بررسی می شود. این مسافت در بعضی درختان بهبیش از صدمتر م یرسد. در هر دوی این مسیرها آب به عنوان انتقا لدهندۀواد، نقش اساسی دارد که این نقش به علت ویژگی ای آن است. پتانسیلآب، عامل اصلی در حرکت آب است.پتانسیل آب: پتانسیل آب، تعیین کنندۀ جهت حرکت آب  واد حلشده در آن است. آب، از محلی با پتانسیل آب زیاد به محلی با پتانسیل آبکمتر حرکت می کند. پتانسیل آب خالص، صفر است و وقتی ماده ای درآن حل می شود پتانسیل آب کاهش می یابد. بنابراین غلظت مواد محلولدر آب بر پتانسیل آن مؤثر است. شکل 10 ، نشان دهندۀ تغییرات پتانسیلآب در خاک، گیاه و هوای اطراف آن است.جابه جایی مواد در مسیر کوتاهانتقال مواد در سطح یاخته ای: در این حالت، جابه جایی مواد با فرایندهای فعّال و غیرفعّالو در حد یاخته انجام می شود. با این فرایندها در فصل های گذشته آشنا شدید. شیوه هایی مثل انتشارو انتقال فعّال، نمونه هایی از این روش هاست. برای انتقال آب درعرض غشای بعضی یاخته هایگیاهی  انوری و غشای کُریچه بعضی یاخته های گیاهی،روتئین هایی دخالت دارند که سرعت جریان آب را افزایشمی دهند. هنگام کم آبی، ساخت این پروتئین ها تشدید می شود)شکل ۱۱(.شکل 10  اندازه های تقریبی پتانسیلآب در درخت و حیط اطراف آن)اعداد برای یادگیری نیست.(شکل ۱۱ پروتئین تسهیل کنندهعبور آب در غشامولکول های آب پروتئینغشای یاختهپتانسیل آب هوای بیرون= ۱۰۰-پتانسیل آب فضاهای برگ= ۷-پتانسیل آب یاخته های برگ= ۱-پتانسیل آب آوندهای چوبی ساقه = ۸/ ۰-پتانسیل آب آوندهای چوبی ریشه = ۶/ ۰-پتانسیل آب خاک = ۳/ ۰-118انتقال مواد در عرض ریشه: در عرض ریشه، انتقال آب و مواد محلول معدنی به سه روشانجام می شود؛ انتقال از عرض غشا، انتقال سیمپلاستی و انتقال آپوپلاستی.انتقال عرض غشایی ل جابه جایی مواد از عرض غشای یاخته است. سیمپلاست به معنیپروتوپلاست همراه با پلاسمودسم ها است. انتقال سیمپلاستی حرکت مواد از پروتوپلاست یکیاخته به یاختۀ مجاور، از راه پلاسمودسم هاست. آب و بسیاری از مواد محلول می تواند از فضایپلاسمودسم به یاخته های دیگر منتقل شود )شکل ۱۲(. منافذ پلاسمودسم آن قدر بزرگ است کهپروتئین ها، نوکلئیک اسیدها و تی یروس های گیاهی از آن عبور می کند. در مسیر آپوپلاستی،حرکت مواد محلول از فضاهای بین یاخته ای و دیوارۀ یاخته ای انجام می شود.آب و مواد محلول در عرض ریشه سرانجام به درونی ترین لایۀ پوست به نام درون پوست )آندودرم(می رسند. درون پوست استوانه ای ظریف از یاخته ها است که یاخته های آن کاملاً به هم چسبیده اندو سدی را در مقابل آب و مواد محلول ایجاد ی کنند )شکل ۱۳(. یاخته های درون پوست در دیوارۀشکل ۱۲ شیوه های انتقال مواد درمسیرهای کوتاهشکل 13  مسیر آپوپلاستی،سیمپلاستی و عرض غشایی درگیاهان: نوار کاسپاری درون پوست،انع انتقال آپوپلاستی از درون پوستبه درون آوند چوبی م یشود. هما نطورکه مشاهده م یشود جاب هجایی مواد دربخشی از مسیر م یتواند آپوپلاستی و یاسیمپلاستی باشد.مسیر آپوپلاستیتارِ کِشندهمسیر عرض غشاییمسیر سیمپلاستیآب و مواد معدنی حل شدهروپوست پوستدرون پوستنوار کاسپاریمسیر آپوپلاستیمسیر مپلاستیمسیر عرض غشاییغشای یاختهدیوارۀ یاخته ایپلاسمودسمیوارۀیاخته ایپلاسمودسمغشای یاختهایۀ ریشه زاآوند آبکشیآوند چوبیحرکت شیرۀ خام به بالا119شکل ۱۴ تصویر میکروسکوپیطع عرضی ریشۀ نوعی گیاه.یاخته های بر با پیکان نشان دادهشد هاند. یاخته های درون پوست دراین ریشه ها به صورت نعلی شکل) )Uیده می شود.جانبی خود دارای نواری از جنس چوب پنبه )سوبرین( هستند که به آن نوار کاسپاری گفته می شود.بنابراین آب و مواد محلول آن فقط می توانند از طریق مسیر سیمپلاستی وارد یاخته های درون پوستشوند. یاخته های درون پوست انتقال مواد را کنترل می کنند. این لایه در ریشه مانند صافی عملمی کند که مانع از ورود مواد ناخواسته یا مضر مسیر آپوپلاستی به درون گیاه می شوند. درون پوست،همچنین از برگشت مواد جذب شده به بیرون از ریشه جلوگیری می کند. حرکت در هر سه مسیرر استوانه آوندی ادامه می یابد. مواد به آوندهای چوبی منتقل، و آمادۀ جابه جایی برای مسیرهایولانی تر می شود.که به این فرایند بارگیری چوبی گفته می شود.در یشۀ بعضی از گیاهان، نوار کاسپاری علاوه بر دیواره های جانبی درون پوست، دیوارۀ پشتی رانیز می پوشاند و انتقال مواد از این یاخته ها را غیرممکن م یکند. در برش عرضی و زیر میکروسکوپنوری این یاخته ها ظاهر نعلی یا U شکل دارند )شکل ۱۴(. در این گیاهان بعضی از یاخته هایدرو نپوستی ویژه، به نام یاختۀ معبر هست که فاقد نوار کاسپاری در اطراف خود هستند و انتقال موادبه استوانۀ آوندی از طریق این یاخته ها انجام می شود.انتقال آب و مواد معدنی در مسیر های بلندشیرۀ خام در گیاهان، گاه تا فواصل بسیار طولانی جابه جا می شود. انتشار برای فواصل طولانی،کارآمد نیست. در گیاهان، جابه جایی مواد در مسیرهای طولانی توسط جریان توده ای انجام می شود.سرعت انتشار آب و مواد در گیاه، چند میلی متر در روز است ولی در جریان توده ای، این سرعت بهچندین تر در روز م یرسد. جریان تود های در آوندهای چوبی تحت اثر دو عامل فشار ریش های و عرق،و با همراهی خواص ویژۀ آب انجام می شود.فشار ریش های: یاخته های درون پوست و یاخته های زنده درون استوانۀ آوندی ریشه، با انتقالفعّال، یون های معدنی را به درون آوندهای چوبی منتقل م یکنند. این عمل باعث افزایش مقداراین یون ها، کاهش پتانسیل آب و در نتیجه ورود آب به درون آوند چوبی می شود. در اثر تجمع آب ویون ها، فشار در آوندهای چوبی ریشه افزایش می یابد و فشار ریش های را ایجاد م یکند. فشار ریش هایباعث هل دادن شیرۀ خام به سمت بالا می شود )شکل ۱۵(. در بیشتر گیاهان، فشار ریش های درشکل ۱۵ آزمایشی برایاندازه گیری فشار ریش هایشیرۀ خامجیوه120صعود شیرۀ خام نقش کمی دارد و در بهترینحالت می تواند چند تر آن را به بالا بفرستد. پسچه عاملی باعث حرکت شیرۀ خام به نوک درختانبسیار بلند می ود؟تعرق: عامل اصلی انتقال شیرۀ خام، مکشیاست که در اثر تعرق از سطح گیاه ایجاد می شود.علت تعرق نیز حرکت آب از محل دارای پتانسیلبیشتر به کمتر است. ستون آب درون آوندهایچوبی پیوسته است. این پیوستگی به علتویژگی های هم چسبی و دگرچسبی مولکول هایآب است )شکل ۱۶(.بیشتر تعرق گیاهان از روزنه های برگ انجاممی شود. نیروی مکش تعرق آ نقدر زیاد است کهدر یک روز گرم می تواند باعث کاهش قطر تنۀ یکدرخت شود؛ هرچند این کاهش اندک است. اگردیوارۀ آوندهای چوبی استحکام کافی نداشتبه راحتی در اثر مکش تعرق، له می شد.تعرق در گیاهان از چه بخش هایی انجام م یشود؟در گیاهان، تعرق می تواند از طریق روزنه های وایی، پوستک و عدسک ها انجام شود. بیشترتبادل گازها و در نتیجه تعرق برگ ها از منفذ ین یاخته های نگهبان روزنۀ هوایی انجام می شود.روزنه های هوایی می توانند با باز و بسته شدن، مقدار تعرق را تنظیم کنند. باز و بسته شدن روزنهبه دلیل ساختار خاص یاخته های نگهبان روزنه و تغییر فشار تورژسانس آنها است. جذب آب به دنبالانباشت مواد محلول در یاخته های نگهبان روزنه انجام می شود. عوامل محیطی و عوامل درونیگیاه بازوبسته شدن روزنه ها را تنظیم م یکنند. مثلاً نور با تحریک انباشت ساکارز و یون های – Cl وK+ در یاختۀ نگهبان، پتانسیل آب یاخته ها را کاهش داده و آب از یاخته های مجاور به یاخته هاینگهبان روزنه وارد می شود. در نتیجه، یاخته ها دچار تورژسانس شده و به علت ساختار ویژۀ آنها، روزنهباز می شود. بسته دن وزنه ها هم، به علت خروج آب از یاخته های نگهبان روزنه انجام می شود)شکل ۱۷(.شکل ۱۷ چگونگی باز و بسته شدن روزن ههای هوایی.شکل ۱۶ حرکت شیرۀ خام، تحتتأثیر مکش تعرقی و پتانسیل آبآب به درون استوانۀآوندی وارد می شود.آب به محیط اطراف برگمنتشر می شود.آب به صورت بخار وارد فضایبینی اخته ای می شود.مکش تعرقی آب را ازرگبرگ ها به فضای بینیاخته ها می کشد.مکش تعرقی ستون آب رااز آوندهای چوبی ساقه بهبرگ م یکشد.مکش تعرقی آب رااز آوندهای چوبیریشه به ساقهم یکشد.مولکول های آبستونی را از ریشهبه برگ تشکیلمی دهد.آوند چوبی تار کشندهریشهاقهروزنه برگیاخته های میانبرگرگبرگآوند چوبی1234567یاخته های روپوستیاخته های نگهبان روزنهروزنهK+K+ K+K+Cl-Cl- Cl-Cl121ساختار اخته های نگهبان روزنه: دیوارۀ یاخته های نگهبان روزنه، ساختار خاصی دارند کهبا جذب آب، افزایش طول پیدا م یکنند. یکی از این عوامل، آرایش شعاعی رشت ههای سلولزی استکه مانند کمربندی دور دیوارۀ یاخت ههای نگهبان روزنه قرار دارند. این کمربندهای سلولزی، هنگامتورژسانس یاخته، مانع از گسترش عرضی یاخته شده، ولی مانع افزایش طول یاخته نمی شوند. عاملدیگر، اختلاف ضخامت در دیوارۀ یاخت ههای نگهبان روزنه است. هنگام تورژسانس، به علت ضخامتکمتر، دیوارۀ پشتی یاخته بیشتر منبسط  شود. این دو ویژگی باعث م یشود هنگام جذب آب وتورژسانس، یاخت هها خمیدگی پیدا کند و منفذ روزنۀ هوایی باز شود. در این حالت امکان تبادل گازها،فراهم م یشود)شکل ۱۷(.عوامل مؤثر بر باز و بسته شدن روزنه هادر گیاهان، تغییرات قدار نور، دما، رطوبت و کربن دی اکسید از مهم ترین عوامل محیطی مؤثربر حرکات روزنه های هوایی است. مقدار آب گیاه و نیز هورمون های گیاهی، از عوامل درونی مهمهستند. افزایش مقدار نور، دما و کاهش کربن د یاکسید، تا حدی معین، می تواند باعث باز شدنروزنه ها در گیاهان شود. رفتار روزن های برخی گیاهان نواحی خشک مانند بعضی کاکتوس ها، درحضور نور متفاوت است و سبب می شود در طول روز، روزنه ها بسته بمانند و از هدر رفتن آب جلوگیریشود. کاهش تعداد روزنه ها،کاهش تعداد یا سطح رگ ها نیز از سازگاری های گیاهان برای زندگی درمحیط های خشک هستند. شما چه سازگاری های دیگری را می شناسید؟فعّالیت مشاهدۀ روزنه های سطح پشتیِ برگالف( یک برگ شاداب تره را انتخاب کرده و سطح پشتی و رویی آن را شخص کنید.ب( برگ را از محل رگبرگ میانی به بیرون شکسته ولی روپوست را پاره نکنید. هر نیمه را به نحوی به طرفین بکشید تا روپوستنازک آن از بافت های زیرین جدا شود. این کار اگر با دقت انجام شود روپوست غشایی و بی رنگ را جدا می کند.پ( نمونه را در یک قطرۀ آب، روی تیغه شیشه ای قرار دهید و با تیغک بپوشانید. یاخته های روپوست و نگهبان روزنه را دربزرگ نمایی های مختلف مشاهده کنید. آیا می توانید سبزدیسه ها را در این یاخته ها ببینید؟ت( تعداد روزنه های موجود در میدان دید را مارش نید. تعداد روزنه را در واحد سطح برگ تعیین کنید.ث( با استفاده از تیغ تیز و با احتیاط، نمونه های روپوست پشتی را از برگ گیاهان میخک، شمعدانی و برگ بیدی تهیه و زیرمیکروسکوپ مشاهده کنید. یاخته های روپوست و نگهبان روزنه را در این گیاهان و تره مقایسه کنید.122تعریقدر هنگام شب یا در هوای بسیار مرطوب که شدت تعرق کاهش می یابد،یاخته های درون پوست همچنان به پمپ کردن یون های معدنی به دروناستوانۀ آوندی ادامه م یدهند. اگر مقدار آبی که در اثر فشار ریشه ای بهبرگ ها م یرسد از مقدار تعرق آن از سطح برگ بیشتر باشد، آب به صورتقطراتی از انتها یا لبۀ برگ های بعضی گیاهان علفی خارج می شود که بهآن تعریق م یگویند )شکل ۱۸(. گرچه شرایط محیطی ایجادکنندۀ تعریقمشابه شرایط ایجاد شبنم است، این دو پدیده ا باید با هم اشتباه گرفت.تعریق از ساختارهای ویژ های به نام روزنه های آبی انجام می شود و نشانۀفشار ریش های است. این روزنه ها همیشه باز هستند و محل آنها در انتها یالبۀ برگ هاست.حرکت شیرۀ پروردهمی دانید که شیرۀ پرورده، درون آوندهای آبکشی حرکت م یکند. حرکت شیرۀ پرورده در همۀجهات می تواند انجام شود. بخشی از گیاه که ترکیبات آلی مورد نیاز بخش های دیگر گیاه را تأمینمی کند، محل منبع و بخشی از گیاه که ترکیبات آلی به آنجا می روند و ذخیره یا مصرف می شوند، محلمصرف نامیده می شود. برگ ها از مهم ترین محل های منبع هستند. بخش های ذخیر هکنندۀ موادآلی، هنگام ذخیرۀ این مواد، محل مصرف و هنگام آزادسازی آن، محل منبع به شمار م یآیند. برایتعیین سرعت و ترکیب شیرۀ پرورده می توان از شته ها استفاده کرد )شکل ۱۹(.فعّالیت شاهدۀ باز و بسته شدن روزنه های هواییالف( همانند فعّالیت قبل، روپوست تره یا کاهو را تهیه کنید و درون محلول های 5/ 0 درصد KCl ، آبخالص و آب نمک ۴ درصد در روشنایی قرار دهید. مشابه این نمونه ها را تهیه و در تاریکی قرار دهید.ب( پس از ۱۵ دقیقه، روپوست را در یک قطره از همان مایعی که درون آن قرار دارد، زیر میکروسکوپ مشاهده کنید. در کداممحلول ها روزنه ها باز و در کدام بسته اند؟ آیا میزان باز یا بسته بودن روزنه ها یکسان است؟ چرا؟( پس از 15 دقیقه نمونه های تاریکی را به سرعت زیر میکروسکوپ مشاهده کنید. چرا باید به سرعت آنها را مشاهده کنیم؟وضعیت روزنه ها را با مرحلۀ قبل مقایسه کنید.شکل ۱۸ تعریق در گیاهان123شکل 20  چگونگی حرکت مواد درآوند آبکششکل 19  استفاده از شته برای تعیین رعت  رکیب شیرۀ پروردهخرطومآوند آبکشی ساقهشیرۀ پرورده از خرطوم بریده شدهبه بیرون تراوش می کند.شته را بی حس می کنند و سپس خرطوم آن را می برند.مرحلۀ 1: قند و مواد آلی در محل منبع، بهروش انتقال فعّال، وارد یاخته های آبکشمی شوند. به این عمل، بارگیری آبکشیمی گویند.مرحلۀ 2: با افزایش مقدار مواد آلی و به ویژهساکارز، پتانسیل آب یاخته های آبکشی کاهشپیدا می کند. در نتیجه، آب از یاخته های مجاورآوندهای چوبی به آوند آبکش وارد می شود.مرحلۀ 3: در یاخته های آبکشی، فشار افزایشیافته و در نتیجه محتویات شیرۀ پرورده به صورتتوده ای از مواد به سوی محل دارای فشار کمتر)محل مصرف( به حرکت درم یآید.مرحلۀ 4: در محل مصرف، مواد آلی شیرۀپرورده، با انتقال فعّال، باربرداری )باربرداریآبکشی( و آنجا مصرف یا خیره م یشوند.1234محل منبع آوند آبکش آوند چوبیمحل مصرفمواد آلیچگونگی حرکت شیرۀ پرورده: حرکت شیرۀ پرورده از طریق میان یاخته )سیتوپلاسم(یاخته های زندۀ آبکشی و از یاخته ای به یاختۀ دیگر انجام می شود. بنابراین حرکت شیرۀ پرورده از شیرۀخام کندتر و پیچیده تر است. یک گیاه شناس آلمانی به نام ارنست مونش، الگوی جریان فشاریرا برای جابه جایی شیرۀ پرورده، ارائه داده است که در شکل ۲۰ به طور خلاصه مشاهده م یکنید.124مواد آلی در گیاهان به صورت تنظیم شده، تولید و مصرف م یشوند. برای مثال در گل دهی یا تولیدمیوه، گاهی تعداد محل های مصرف، بیشتر از آن است که محل های منبع بتوانند مواد غذایی آنها رافراهم کنند. در این موارد ممکن است گیاه به حذف بعضی گل ها، دانه ها یا میوه های خود اقدام کندتا مقدار کافی مواد قندی به محل های مصرفِ باقی مانده برسد. در باغبانی، برای داشتن میوه هایدرشت تر، تعدادی از گل ها یا میوه های جوان را م یچینند تا درختان میوه هایی کمتر ولی درشت تربه بار آورند.شکل 21  طرحی برای نشان دادنمحل آوند آبکش و جهت جریان شیرۀپرورده. تورم در بالای حلقه نشان می دهدکه شیرۀ پرورده فقط در آوند آبکش و نهدر آوند چوبی )بخش باقیمانده در تنه(جریان دارد.مواد آلی در آوند آبکش بالای حلقه جمع شدهو اعث تورم در این بخش می شود.گذر زمانآوند چوبیبخش جدا شده شامل آوند آبکشحذف پوست به صورت یک حلقه از تنۀ درختفهرست منابعفیزیولوژی گیاهی، تایز و زایگر، ترجمه دکتر حسن ابراهیم زادهو دیگران، نشرخانه زیس تشناسی، ۱۳۸۶.زیست شناسی، ریون، ترجمه اصغر زمانی، نشرخانهزیس تشناسی، ۱۳۹۲.فیزیولوژی، برن ولوی، ترجمه سیمین نامور و دیگران، نشراندیشه رفیع، ۱۳۹۱.Anthony L. Mescher, Junqueira’s BasicHistology,13th Edition, Mc GrawHill, 2013.Kathleen Anne Ireland, Visualizing HumanBiology, 3rd Edition,Wiley& NationalGeographic Society, 2011.ric P. Widmaier, Vander’s HumanPhysiology, 13th Edition, c GrawHill, 2013.John E. Hall, Guyton and Hall Textbook ofMedical Physiology, 13th Edition, Elsevier,2016.Neil A.Campbell,Biology A Global Approach,10 th Edition,Pearson Education, 2015.Cecie Starr, Biology Today and Tomorrowwith Physiology, Broks/Cole,CengageLearning,4th Edition, 2013.Cleveland P. Hickman, Integrated Principlesof Zoology, 14th Edition, M Graw-H 2008.Russel Hertz Mcmillan,Biology The DynamicScience, 2nd Edition, Broks/Cole, CengageLearning, 2011.ijush Roy, Plant Anatomy, New CentralBook Agency Ltd, 2010.David M.Hillis, Principles of Life, SinauerAssociates Inc. 2012.Robert J. Brooker, Biology, McGraw-Hill,2008.واژه موب فرهنگستان واژه قبلی واژه به زبان اصلیاطلاعات ژنی اطلاعات ژنتیک Genetic informationاکلیلی کرونری Coronaryانبساط دیاستول Diastoleانقباض سیستول Systoleبرچاکنای اپی گلوت Epiglottisبرون شامه اپی کارد Epicardiumبرون رانی اگزوسیتوز Exocytosisبنداره اسفنگتر Sphincterپاداکسنده آنتی اکسیدان Antioxidantپژواک نگاری اکوکاردیوگرافی Echocardiographyپیراپوست پریدرم Peridermپیراشامه پری کارد Pericardiumخوناب پلاسما Plasmaخون بهر هماتوکریت emotocritچسب آکنه کلانشیم Collenchymaرشت خوار ماکروفاژ Macrophageدرون بینی آندوسکوپی Endoscopyدرون بری آندوسیتوز Endocytosisدرون پوست آندودرم Endodermisدم سنج اسپیرومتر Spirometryدم نگاره اسپیروگرام Spirogramدِنا Deoxyribonucleicacid DNAواژه مصوب فرهنگستان واژه قبلی واژه به زبان اصلیدرون شامه آندوکارد Endocardiumدیسه پلاست Plastidراکیزه میتوکندری Mitocondrionرگ نگاری آنژیوگرافی Angiographyرنگ دیسه کروموپلاست Chromoplastزیست یار پروبیوتیک Probioticسبزینه کلروفیل Chlorophyllسخت آکنه اسکلرانشیم Scleranchymaکافنده تن لیزوزوم Lysosomeکریچه واکوئل Vacuoleکلافک لومرول Glomerulusکولون بینی کولونوسکوپی Colonoscopyگردیزه نفرون Nephronگیاخاک هوموس Humusگویچه گلبول Globuleلَپ لوب Lobeماهیچه قلب میوکارد Myocardiumنایدیس
شماره تماس: 0068 – 448 -0914
error: با عرض پوزش، کاربراان اجازه کپی کردن مطالب را ندارند.